WWW.NEW.PDFM.RU
    -
 

 >>  - .

SCIENCE AND TECHNICS IN TURKMENISTAN Trkmenistany Prezidentini anyndaky Ylym we tehnika baradaky okary geei ylmy-nazaryet urnaly ...

TRKMENISTANDA YLYM WE TEHNIKA

SCIENCE AND TECHNICS IN TURKMENISTAN

Trkmenistany Prezidentini anyndaky Ylym we tehnika baradaky okary geei

ylmy-nazaryet urnaly

Scientific-theoretical journal of Supreme Council on science and technology under

the President of Turkmenistan

- AGABAT YLYM Trkmenistanda ylym we tehnika urnaly syn beriln ylmy makalalary ap edr Scientific materials published in the Science and Technics in Turkmenistan periodical have been reviewed Ba redaktor A.G.Allanurowa Gee toparyny agzalary: O.Musaew, P.Esenow, N.Durdyew, J.Nepesow, J.J.Ataew, O.M.Posmanow, N.Nurgeldiew, G.Mezilow Jogapkr redaktor J.Nepesow ygnamaga berildi 02.07.2007. ap etmge rugsat edildi 11.09.2007. A 35001. legi 701081/16 .

Gazet kagyzy. Komputer ygymy. Tekiz ap edili usuly. ertli ap listi 8,05. Hasabat-neir listi 8,13 .

Sany 580. Neir 18 .

Sargyt 00 .

ylda 6 gezek neir edilr .

YTG-y Ylym neiraty .

744000, Agabat, Bitarap Trkmenistan kesi, 15 .

YTG-y aphanasy .

744000, Agabat, Bitarap Trkmenistan kesi, 15 .

urnaly ap ediliini hiline aphana jogap berr .



Ylym neiraty .

Trkmenistanda ylym we tehnika, 2007 .

TRKMENISTANDA YLYM WE TEHNIKA

SCIENCE AND TECHNICS IN TURKMENISTAN

4 2007. Nuryew, T.G. Diwanowa

HUKUKY HNRMENLERI TAARLANYY WE

HUKUK WRENI YLMY KMILLIK OLUNDA

Her bir jemgyeti kmillemegini gzbaynda ylym-bilimi durandygy baradaky taglymaty e srp, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow urdumyzda bu ulgama beriln nsi glendirdi we durmua geirilmeli gi gerimli ilere ol ayp berdi .

Trkmenistan dn bileleigi tarapyndan ykrar edilen, gllp sn urda wrldi .

nmiligi hli pudaklaryna ylmy we debaryjy tehnologialary gazananlaryny ornadyrylmagy, tebigy balyklarymyzy rejeli pedalanylmagy, i esasy zat hem halkymyzy agzybirligi, jebisligi urdumyzy eten belent sepgitlerini, gazanan stnliklerini zeni bolup durar. Diarymyzy mundan belk-de belent derejelere etirmekde de duran wezipeler, Trkmenistany alymlaryny gazanylan stnlikler bilen kanagatlandyrman, geljekde ylmy derewleri has-da abalandyrmaga borly edr. Bu wezipeleri erine etirmek in ussat, baarja, okary hnrli, a ylmy igrleri hem zerurlygy ze ykar Elbetde, bu zerurlygy hormatly Prezidentimiz ze ykardy we onu wezini dolmak in birne anyk zgtleri e srdi .

Trkmenistany Prezidentini 2007-nji yly Oguz ayny 12-dki Trkmenistanda ylym ulgamyny kmilledirmek hakyndaky Kararyna layklykda, Trkmenistany Prezidentini anyndakyYlym we tehnika baradaky okary geei garamagynda Trkmenistany okary hnr synagy komiteti, ele hem Trkmenistany Ylym we tehnika gaznasy dredildi. Bu hukuknamalary esasy maksady urdumyzda bitewi ylmy-tehniki syasaty alnyp barylmagyny pjn etmek, ylmy i tze gazananlaryny Watanymyzy halk hojalygyny sini altlandyrmagy, halkymyzy aay-durmu derejesini okarlandyrmagy hzirki talaplaryna hyzmat etmegini gazanmak, ylmy-tehniki si dwlet maksatnamalaryny hemmetaraplayn ilp dzmek hem-de yzygiderli we netijeli durmua geirmek bolup durar .

ele-de, Trkmenistany Ylymlar akademiasyny iini guramak we urdumyzy grnkli alymlaryny dwleti ylmy-tehniki syasatyny ilp dzmge we ony durmua ornadyrmaga ije ekmek maksady bilen, Trkmenistany Prezidenti Trkmanistany Ylymlar akademiasyny ii hakyndaky karara hem gol ekdi. Bu resminamalar Trkmenistanda bilim ulgamyny kmilledirmek hakynda Trkmenistany Prezidentini 2007-nji yly Badak ayny 15-ine ykaran Permany, Bilim-terbieilik edaralaryny iini kmilledirmek hakynda 2007-nji yly Nowruz ayny 4-dki karary bilen berk baglanyykly, sebbi bilim ylmy aarywe mydamalyk hemrasydyr. Bu taryhy ykbal zji resminamalar hukuk ugrundan ylym-bilim ilerini alyp baran hukuk ulgamlaryny igrlerini, alymlaryny nde birne jogapkrilikli wezipeleri goar .

Ylym dilip, adata, tebigaty, jemgyeti we pikirlenmni sindki kanunylyklar hakyndaky bilimler ulgamyna dnilr. Trkmenistanda ylmy smegini, kmillemegini

aratynlyklary hkmnde ulary bellemek mmkin:

1. Ylmy we tze tehnologialary hemmetaraplayn smegi in hli zerur ertleri, mmkinilikleri dretmge hormatly Prezidentimiz yzygiderli ns berr .

2. Ylym Trkmenistany ilatyny maddy hal-agdayny, medeni derejesini okarlandyrmaga, halky ruhubelentligine hyzmat edr .

3. Trkmenistanda nazary we amaly ylmy derewler utgadyrylar .

4. Ylmy we tze tehnologialary gazananlaryny gysga mhletlerde nmilige ornadyrmaga mmkinilik bern kanunylyk we maddy-tehniki esaslar dredilr .

Trkmenistany ylmyny zboluly aratynlyklaryny biri-de onu biak alt depginler bilen snligidir. Ylymlary sepgidinde tze-tze ylmy ugurlar drer. Indi birne ylmy derewleri geirmekde ylmy drli ugurlary bouna ilen alymlar birlemeli bolar. Hzirki zaman ylmyny, kplen halatda, ary-ary alymlar dl-de, ylmy toparlar sdrr .

Dwleti esasy wezipelerini biri jemgyetde durnukly ylalaygy, agzybirligi pjn etmekdir. Adalat dwletimizde u wezipni durmua geirilmegini zeninde jemgyetilik gatnayklaryny hli ugurlaryny z iine alan Ba kanunymyz bolan Trkmenistany Konstitusiasy, onu esasynda kabul edilen raatlary bhbitlerini, hukuklaryny goralmagyny maksat edinn adyl kanunlarymyz durar. Kanunlarymyzda dwletimizi durmuy esasy meseleleri baradaky syasaty bean edilr we Trkmenistany hukuk we demokratik hsieti ze ykar .

Kanunlarymyzy hlisini mazmuny raatlary bhbitlerini goramak bilen baglydyr .

Sebbi, Trkmenistanda jemgyeti i gymmatly hazynasy adamdyr dilip Konstitusiada berkidilr. u relgni berja edilmegini hormatly Prezidentimiz hemmmizden talap edr. Trkmenistany kanunylygyny si, esasan, drt ugur bouna alnyp barylar .

Munu zi, ilki bilen ykdysadyet we durmu syasaty bouna kanunylykdyr. Ikinjiden, dwlet gurluy, hukuk tertibi we kanunylyk nazara alynar. njiden, ylym, bilim we medeniet bouna kanunylykdyr. Drdnjiden, daary-ykdysady gatnayklar bouna kanunylykdyr .

Hormatly Prezidentimizi olbaylygynda ylmy we tehnikany hemmetaraplayn sdrmek in dwleti alyp baran iini esasy ugurlary, grnleri we usullary kesgitlendi .

ele-de, ylmy barlaglary ileri tutulan ugurlary bouna alnyp barylan ileri smegi in zerur ykdysady, guramaylyk we hukuk ertleri pjn edildi. Ylmy, ylmy-mugallymylyk, olap tapyjylyk ii ykdysady we hukuk tadan kepillendirildi. Ylym-bilim ugurdan ilen igrlere yzygiderli goldaw berilr. Halkara ylmy-tehniki hyzmatdalygy sdrmek barada degili reler grlr. Bu mmkinilikler ylym bilen megullanan hnrmenlerde, gujurgarat bilen ilemek borjuny dredr .

Hukuk wreni ylmyna degili dwrebap temalar hakynda ulary bellemek mmkin:

Garasyz, Bitarap Trkmenistany sini esasy kanunalayklyklaryny, onu erine etirn esasy hyzmatyny wrenmek, durmu-ykdysady, demokratik agdalara kanuny tsir edi usullaryny grkezmek hukuk ylmyna degili mhm temalardyr;

Trkmenistany hukuk ulgamyny kada dredijilik we hukuk ulanyjylyk s relgeleri barada, hukugy durmu, ykdysady agdalary kadaladyrmakda netijeliligini okarlandyrmagy ollaryny aklamagy usullary hakynda ylmy derewler zerur;

Eeiligi grnlerini sdrmegi, tebigy balyklary pedalanmagy we goramagy hukuk meseleleri rite ylmy barlaglara garaar;

Bornamalayn ertnamalayn gatnayklary, eeilik, zhmet gatnayklaryny dzgnledirmekde hukugy hmietini glendirmegi ollaryny ilp dzmek, zhmet dzgn-nyzamyny mundan belk-de berkitmek we igrleri zhmet ijeligine hweslendirmek in hukuk seridelerini has netijeli mmkiniliklerini pedalanmak barada dpli ylmy barlaglary geirmek mhm;

Durmu hyzmatyny, magala gatnayklaryny hukuk esaslarda pugtalandyrylmagy baradaky ylmy derewler hem netijeli bolar diip, pikir edris .

Bilimi nazaryet derejesi, onu ylym bilen aragatnaygyna baglydyr. Bu hi hili subutnamany talap etmen aksomadyr. Bilim bermegi okary ylmy derejesi, okadylan dersi mazmunyny ylmy gazananlaryna layklygy, ilkinji nobatda, mugallymy ussatlygyna esaslanar. onu in professor-mugallymlary hasysy ylmy ii alyp baran bolsa, ol hem talyplary arasynda uly abradan pedalanar. Mugallymy zi urdumyzda we dnde alnyp barylan ylmy barlaglary ulgamyndan erkin ba ykaran bolmaly. Ylmy tze gazananlary, agny tehnologialar, maglumatlar, pikirler, gyzykly kitaplar bilen talyplary tanydyryp durmaly. Bilim bilen ylym netijeli utgadyrylanda tze olap tapylar, ylmy aylar emele gelr .

Binady halallykdan, adalatlylykdan tutulan bu jemgyet trkmeni dwletliligini alamatydyr. Jemgyetde asudalygy, agzybirligi, ylalayklygy gazanmak Garasyz, baky Bitarap dwletimizi kanunylygyny esasy maksadydyr. Hukugy, kanunylygy wezipesi urtda dzgn-tertibi pjn etmekdir, adamlary hak-hukuklaryny goramakdyr. u wezipeleri amala ayran hukuky hnrmenler dpli we rite ylmy taarlygy bolan kanunylykdan gowy ba ykaran adamlar bolmaly .

Trkmenistany kanunylygyny erine etirmek, jemgyetilik durmuyny drli ugurlarynda hukuk tertibini pjn etmek hukukyny iidir .

Hukuky hukuk hmietli wakalara, hereketlere dogry baha bermegi, kanunlary ulanmagy, dndirmegi baarmaly. Hukuk hsietli resminamalary dzmek, kanunylyk barada, durmu agdalary bouna, maslahatlary bermek, hukuk bozulmalaryny stni amak, olary garysyna degili releri grmek, kanuna layk geln zgtleri kabul etmek hukukyny krine bildiriln esasy talaplardyr .

Ylmy we tze tehnologialary s depginini mundan belk-de okarlandyrmak zerurlygy dwrebap ylmy hnrmenleri taarlanylmagyny, rejeli pedalanylmagyny talap edr. Ussat hnrmenleri taarlamagy hilini okarlandyrmagy esasy seridelerini biri talyplary ylmy derew ilerine ekilmegidir. Soky dwrde hukuk wreni ugrundan bilim alan talyplary ylmy derewlere ekmegi usullary Magtymguly adyndaky Trkmen dwlet uniwersitetinde has-da kmilledirilr .

Dnni debaryjy okary mekdeplerini okuw-ylmy ilerini guralyyndan ugur alnyp, halkara standartlaryna layk geln okuw-ylmy ileri guralar. Uniwersitetimizi tze binasy ylmy we tehnikany debaryjy enjamlary bilen abzalladyrylan, okuw otaglarynda bilim almaga, ylmy iler bilen megullanmaga hli mmkinilikler bar. Hnre degili kpdrli ylmy edebiatlar, komputer, Internet ulgamy bilen pjn edilen kitaphanamyz mugallymlary we talyplary hyzmatynda durar .

Okadylan dersler bouna umumy, shbet, amaly sapaklary hilini okarlandyrmak barada reler grlr. Mysal in, raat hukugy dersi bouna Beik Saparmyrat Trkmenbayny Trkmenistany Raat bitewi kanunyny we onu bilen baglanyykly beleki kanunlary uur ylmy esaslarda wredilr. Trkmenistanda jenaat i rediliini ynsanperwerligi ylmy tadan esaslandyrylar. Sapaklarda maglumatlary netijeli zledirmek in hzirki zaman komputer tilsimatlar ulanylar, talyplar ylmy-barlag ilerine gatnadyrylar. Ije ounlary geirmek bilen talyplary hukuk resminamalaryny zbadak dzmegini, ertnamalary nusgalaryny taarlamagyny gazanylar .

Umumy, shbet sapaklardaky alan bilimlerini berkitmek, uladyrmak in talyplary zbadak ylmy-derew iini gurnamak okuw-terbieilik iini mhm blegi bolup durar .

zbadak ylmy-derew ii talypda synylyk ukyplaryny sdrr, nazary dnjeliligini artmagyna, kanunylyga we hukuk tejribesine dnmge kmek edr. Bu i okuwy degili hukuk gorajy edaralary hnrmene bildirn talaplaryna layk guramaga ardam berr .

Talyby zbadak ylmy-derew iine gzegilik mugallym in talyby dredijilik mmkiniliklerine dnmge, olary her birine aratyn mugallymylyk usullar bilen emelemge ol aar. Fakultetimizde talyplary ylmy ilerine dp bolan yllyk, diplom ilerden baga-da birne grnleri ulanylar. Mysal in, drli hukuknamalara syn azmak, anyk durmu mysallaryny esasynda hukuk maslahatlaryny taarlamak, hukuk gorajy edaralary igrleri, alymlar bilen ije duuyklary (tegelek stollary) gurnamak, kazyet mejlisine gatnamak we ol barada hasabat taarlamak, jenaat, raat ilerini wrenip, ylmy jemlemeleri taarlamak aly iler alnyp barylar. Talyplary zbadak ilerini netijeleri ylmy-amaly maslahatlarda habar berilr. Fakultetimizde raat, jenaat i redii bouna geiriln ije ounlara prokuratura, kazyet edaralaryny igrlerini gatnamagy talyplarda uly jogapkrilik dredr .

Okuw-ylmy iini aratyn ns beriln ugurlaryny biri-de talyplary nmilikde hnr wreni iini gurnamak bolup durar. Ylalayk esasynda talyplarymyz prokuratura edaralarynda, kazyetde, Trkmenistany Daary iler, Adalat ministrliklerinde we pudaklayn dolandyry edaralarynda hnr wreni tejribelerini gerler. Hnr wreni iini ylmy esaslarda guramak in rite maksatnama dzldi we maksatnamany mazmuny Trkmenistany hukuk gorajy edaralary bilen ylalayldy. Talyplary hnr taarlygyny, olara beriln nazary bilimler bilen utgamagynda talyplara halypaylyk edn, olar bilen rite sapaklary geirn kazylary, prokuratura igrlerini uly pay bar. Halypalar talyplary hnre, ylma hwesini we ijeligini artdyrmak in z tejribelerinden mysallar getirip, gyzykly grrdelikleri geirrler. Talyplar okuwda alan bilimlerini tejribede utgadyrmak arkaly hnr wreni iini gen hukuk gorajy, pudaklayn dolandyry edaralarynda ileri erine etiriliini, geljekde ee bolmaly hnrlerini trlerini wrenrler. ele hem talyplar ol dwrde jemgyetilik syasy, ylmy, guramaylyk we terbieilik ileri babatda hem tejribe toplaarlar .

Hukuk bilimlerini zledirilmegi, ylmy-derew ilerini alnyp barylmagy talyplarda Trkmenistan dwletini gurluy, hukugy pudaklary, ele hem halkara gatnayklary hakynda bitewi dnjni dremegine, hukuk pikirlenmesini smegine ardam eder, olara her bir bilimli adamy arylmaz sypaty bolan hukuk medenetini endik edinmge kmek eder .

Dwlet, hukuk we kanunylyk, demokratia hakyndaky ylmy dnjeler okuw derslerini iinden eri-arga bolup ger. Garasyz, baky Bitarap Trkmenistan dwletini gazanan stnliklerinde ylmy hmietine uly ns berilr .

Netijede, okary bilimli hnrmeni derejesine layk geln ylmy dngarayny bolmagy, ahlak-hukuk meselelerine jogap bermge, jemgyetilik tertibini bozulmalaryna gary gremge taarlygy talyplyk yllarynda pjn edilr. Sapaklarda getiriln mysallary ady we dnkli bolmagyny, ol mysallary takyk ylmy esaslaryny bolmagyny gazanmaga alyarys. Okuwlary bilim berijilik-terbieilik, ylmylyk wezipelerini stnlikli zmek in talyplary hzirki zaman ylmy maglumatlary bilen yzygiderli tanydyryp durarys .

Ylmy edebiatlara, gndelik metbugata, radio we telealymlardaky gepleiklere talyplary nsni ekris .

Umuman, bilim-ylym ulgamynda geiriln hzirki zgertmeler okuwa hwesek alara okary derejede bilim, ylym, terbie, hnr almaga mmkinilik berr. Dwletimizi dreden ol mmkiniliklerinden talyplary netijeli pedalanmaklary in mugallymlar z gujur-garatlaryny gagyrman zhmet ekrler. de duran wezipeleri stnlikli amala ayrmak in zerur bolan guramaylyk releri geirilr .

   

1. Trkmenistany Konstitusiasy. Agabat, 2007 .

2. Trkmenistany dwlet ylmy-tehniki syasaty hakynda kanuny. Agabat, 1992 .

3. Trkmenistany bilim hakyndaky kanuny. Agabat, 1993 .

   

-

.

, , :

.

, , .

, .

- , , , .

- , .

, .

   

TRAINING SPECIALISTS IN THE FIELD OF JURISPRUDENCE AND THE

SCIENCE OF LAW ARE ON THE WAY OF FURTHER IMPROVEMENT

Improvement of the national system of education, bringing it up to the hinghest world standards is the prior orientation of the state strategy initiated by the Prezident of Turkmenistan Gurbanguly Berdimukhamedov .

The article concerns the peculiarities of the development and improvement of Turkmen science in the whole and the science of law in particular thus, outlying the most

urgent issues, as:

Appropriateness of the development of independent and neutral Turkmenistan in the aspect of the laws effect upon social-economic and democratic processes;

Principles of activity of the legal system of Turkmenistan and its application, prognosis and raising efficiency of legal regulations of social and economic relations;

Legal issues of the ways of development of types of property, of protection and rational utilization of the natural resources;

Ways of raising of the role of law and legal means in strengthening of obligatory and agreed relations, of property, of labour relations and strengthening of labour discipline;

Strengthening of legal foundation of social-domestic spheres and family relations .

The positive results achieved in the field of training of jurists and researches carried at the faculty of law and international relations of Magtymguly TSU are adduced by the authors of the article .

A.Karryewa

MAHMYT ZAMAHARY: DWRLERI WE NESILLERI ARABAGLANYYGY

zni kpsanly ilerini birini szbaysynda XI asyry beik akyldary Mahmyt Zamahary ele azypdy: E, Allam! Imanymy, hal-hereketlerimi, bilip we grp eden hli hyzmatlarymy, galamymy azanlaryny we indi azjaklaryny kalbymda drejek agy nietleri, u mahal emele gelen makalalarymy Kerim bolan sypaty hormatyna okajaklary bagtlylygyna sebp bolmagyny islerin. Bu azanlaryma hemme erde demirgazykda we gnbatarda pedalanylan we gzleniln azgylar bolmak bereketini nesip etdir! [4, 297 s.] .

Aradan asyrlary geenligine garamazdan, bu szler bu gnki gn hem hakyky pygambersypat akyldary szleri bolup alanar. nki, gudraty gli Allatagala onu dilegini kabul edip, akyldary adyny dnni ar tarapyna ady. Bu gn Mahmyt Zamaharyny ady hemmeleri dilinde. Alym bu hormaty zni ajayp eserleri bilen gazandy. Onu ady pelsepei, dili, edebiaty alym, ahyr akyldar hkmnde Gndogar urtlarynda boly aly, Gnbatarda hem agyzdan-agza geip, okalyp, wrenilip gelen alym hkmnde bellidir. Ol eserlerini uurlygy, manylylygy, kptaraplylygy, kalba akynlygy bilen die Trkmenistany, Merkezi Aziany medenietini taryhynda dl-de, esem arap dnsinde hem atdan ykmajak yz galdyrdy .

Dwrler, eamlar wagty gelende zni beik ogullaryny taryhy gatlaryndan okary galdyrar. Trkmen halkyny ady taryhda ebedi galan, golazmalary bizi dwrlerimize gelip eten ussatlaryny, ol sanda grnkli alym Mahmyt Zamaharyny hem adyny dn zne aramagy, onu eserlerini tzeden halka etirilmegi zamanany, dwr hkmi bilen amala aan stnlikdir. Ene topragy yglylygy zne sorup aly aly, doga zehinli trkmen halky hem, beleki halklar-da bu gn gemii tzeden jana giren adygrliklerinde klli adamzada, hususan-da, Gndogar pelsepesine degili soraglaryna jogap taparlar. Bu babatda Zamaharyny legendarowaatlara, tymsallara, hekaatlara, znden ki tp-geen danalary, Hudaa akyn adamlary adanlaryna, Muhammet pygamberi hadyslaryna esaslanyp, dnni drei, ahlak meseleleri baradaky z pikirlerini sidirip azan eserleri in hmietlidir .

Kp jiltli agyzadalary bahary atly eserine Zamaharyny ahyr, alym, akyldar hkmndki tejribesi hem-de aay tejribesi siipdir. Mahmyt Zamahary uzak wagtlap syahat edende dwrni uly akyldarlary bilen aragatnayk saklapdyr. Aly ibn Muzaffar Niapur, Abu Nasr Yspyhany Abuhattap ibn Abu Battar, Abu Sagyt Sakkany, Abu Mansur ibn Nasr Harysy, Abu Abdylla Muhammet ibn Aly erip ibn ejeri, Aly ibn Abdylla ibn Talha aly dwrdelerini, ylym adamlaryny oa tsiri rn uly bolupdyr .

Olar Mahmyda ylmy drli pudaklary bouna ilemegi wredipdirler. Bu ide onu bilesigelijiligi, ylym wrenmeklige yhlasy, tutanerliligi, maksada okgunlylygy, aratynda, zhmetserligi kmege gelipdir. ol tutanerlilik hem oa rn kp ylmy ileri azmaga kmek beripdir. Dn alymlaryny arasynda uly abraa ee bolan bu alymy ilerini 60-dan gowragy bize mlimdir, olar dnni belli kitaphanalarynda, arhiwlerinde aawly saklanylar .

Mahmyt Zamaharyny agyzadalary bahary atly eseri adalaty, terbieliligi, watanylygy, umuman, agylygy beanydyr. Alymy btin dredijiligini iinden watanylyk, ata Watana sgi eri-arga bolup ger. Ol Watan barada bir arwany szni mysal getirr .

Bir arwadan:

Watanyy ksersimi? diip soranlarynda, ol:

Doglup, np-sen, alygy geen gelerini nene ksemejek diip, jogap berr [2, 61 s.] .

Beik ahsyetleri atlaryndan adylan legendarowaatlara, hekaatlara, nakyllardyr atalar szlerine Zamaharyny zni garaylary hem siipdir. Bu gymmatly eserde ene toprak hakda-da, her damjasy altyna barabar bolan suw barada-da, smlikler we hawanat dnsi, adamzady aay durmuyny drli meseleleri hakda-da maglumatlar, wt-nesihatlar ne dise eterlik .

Geen alymlar ele diipdirler: Dostudan ganyy we malyy gysganma, garyndaydan sowgadyy we zyaratyy kesme, dumanydan adalatyy we ynsabyy ayrma [1, 25 s.] .

Dostluk, gouylyk, garyndalyk barada shbet aanda akyldar pikirlerini ele bean edip, jomartlyk bilen utgadyryp, halky ayna sidirmge alypdyr .

Zamaharyny pelsepewi pikirlerini iinde dn baradaky olanmalar hem nsi

zne ekr. Ol zni garaylaryny Hezret Alyny szleri bilen bean edr:

Hasan kakasy Hezret Alydan:

Ynsanlary dn bolan sgleri barada nme dirsi? diip sorapdyr .

Onda Hezret Aly:

Olar dnni perzentleridir. He-de ynsan z ene-atasyny smezmi? diip, jogap beripdir [1, 19 s.] .

Arassalyk, pklik, sgi, mhir aly agy gylyk-hsietler baradaky shbetlerini dowam etdirip, Zamahary Gndogar akyldaryny szi arkaly z pikirlerini hem berkidr .

Bir dana adam: Aty gowusy gamydan gorkar, agany dnjelisi kitap(by) ser, ene-atany gowusy agalaryna mhirlisidir, dni gowusy atagyny ksenidir. Arassa sgi ejee bolan sgdir. Adamy gowusy adamlara zni aldyranydyr, adamlary gowy gren adamydyr dir [2, 61 s.] .

Adamzat jemgyeti, dnni drei baradaky pelsepewi pikirleri, da-tweregi gurap alan tebigaty zgertmekde adamy orny, smlikler we hawanlar dnsini zara baglanyygy, tebigaty we adamzat durmuyny baglanyygy we baga ugurlardan shbet aylanda-da Zamaharyny dnsjiligi gr bolar. ygyndyny adyny agyzadalary bahary bolmagy, ygyndy in toplanylan maglumatlar hem ony

tassyklaar. Bir mysala zleneli:

Dawut alahyssalam: E, adam, gazan, ile, iip-i, Allatagala ilp inleri halaandyr. Ilemn inleri bolsa igrenndir dir .

Mahmyt Zamaharyny ylym baradaky toplan pelsepewi pikirleri biz in has hem

gymmatlydyr. 4-nji jiltde ylym barada azgylar kn, olardan kbirlerini mysal alaly:

Muhammet alahyssalam ele diipdir:,,Ymmatym iki zatda helk bolar:

ylmy terk etmek we mal ygnamak bilen [3, 94 s.] .

ene-de ylym baradaky pikirlerinde Zamahary ele pikiri dile getirr:

Iki hili adam ylma zyan etirr: birinjisi, zni pasyklygy (nalajedeinligi) sebpli, ylmyndan gaylan pasyk alym; ikinjisi, zni takwalygy sebpli, nadanlyga agyran nadan terkidn [3, 94 s.] .

u ygynda girn hli hekaatlary, tymsallary, akyldarlary pahaslaryny ayrsynda Mahmyt Zamaharyny dn baradaky olanmalary agylygy amanlykdan stndigi, hary erden stn ykandygy, sgi dostluk baradaky uur pelsepewi pikirleri atyr. Dogrusyny atsa, u kitaby awtory tarapyndan agzalmadyk mesele ok .

agtylyk garakylyk, smlikler we hawanat dnsi, herler, obalar, tebigat hadysalary baradaky kpsanly pahasly pikirler kitaby gymmatyny has hem artdyrar .

Mahmyt Zamaharyny agyzadalary bahary atly ygyndysyndan we beleki kitaplaryndan pelsepe, teologia, edep-terbie, estetika bilen bagly bolan kp soraglara jogap tapmak mmkin. Mahmyt Zamahary tarapyndan e srlen pikirleri, aradan eneme asyrlar geendigine garamazdan, bu gnki gn hem hmietini itirmndigini bellemelidiris. Ol pikirler hzirki gn hem adamlary regine akyn. Onu yzyny dowam etdiriji akyldarlar Zamaharyny pikirlerini, tutan oluny z eserlerinde dowam etdiripdirler .

Trkmen halkyny beik ogullaryny ahsyetleri tzeden dikeldilmegi, olary dredijiligini dn aylmagy, ol sanda trkmeni beik ogly Mahmyt Zamaharyny adyny hem dn znde belli bolmagy beik Garasyzlygymyzy gazanan uly eidir, trkmen halkyny edebi-medeni gymmatlyklaryny wrenilmegine ak ollary aylmagydyr .

Mahmyt Zamaharyny dredijiligi bilen gyzyklanan rus dilli alymlary, okyjylary islegini gz nde tutup, biz onu agyzadalary bahary we Altyn halkalar atly kitaplaryndan alnan kbir paralary ilkinji gezek trkmen dilinden rus diline terjime edip, Trkmenistanda ylym we tehnika urnalyny sahypalarynda bermegi makul bildik .

   

, . .

: ?.

:

. ? .

. , , . .

, , , , , ! .

, , , .

. , .

: , , .

, , , , , .

:

: , . , .

:

, , .

:

, : , , .

( !) :

, .

: , .

:

, , .

- :

?

:

, , , . .

:

: , , .

: , ! ?

:

, .

셔 .

- ( !) :

, , , ? , , , . -: , .

:

: , .

, .

: , .

. , .

: , , .

:

:

   

1. Mahmyt Zamahary. agyzadalary bahary. Agabat: Miras, 2004. I j .

2. Mahmyt Zamahary. agyzadalary bahary. Agabat: Miras, 2004. III j .

3. Mahmyt Zamahary. agyzadalary bahary. Agabat: Miras, 2004. IV j .

4. Mahmyt Zamahary. agyzadalary bahary. Agabat: Miras, 2004. VI j .

   

:

, - . , , , , , , .

. , , - . , , .

, , .

, , , , , , , .

, , , .

, , , , , . , , , .

, .

   

Revival of cultural and spiritual heritage of Turkmen people is one of the greatest victories of Independent Turkmenistan. Before gaining Independence there was a little information about the Turkmen people, its science, literature and art though invaluable historical manuscripts of Turkmen scholars and writers like Mahmyt Zamahshary were popular all over the world .

Literary heritage of Mahmyt Zamahshary is of great importance. His sixvolumed traktat Spring of Virtues, like other works, is one of the greatest models of cultural and literary heritage. This book is the hymn to honesty, wisdom, humanism, patriotism and high morality .

Richness and poverty, friendship and love, all sides of life and many other problems have been reflected by the author .

The philosophic meditations of Mahmyt Zamahshary on the problems of human society, on correlation of humanbeing and environment, of the flora and fauna, of the nature and human society are based on his peaceable disposition. The title of the book Spring of Virtues and its content have proved his point of view .

The ideas advocated by Mahmyt Zamahshary keep tune with nowadays and are still significant. Mahmyt Zamahshary calls for virtues and charity, exposes corruption, critisizes cowardice, meanness, dishonesty, presumption and other shortcomings .

Spring of Virtues, Golden Rings and other works of Mahmyt Zamahshary give answer to many issues of philosophy, theology, ethics and other sciences .

Study and popularization of the literary heritage of prominent figures is the great achievement of the Turkmens Golden Age, is its Literary Renaissance indeed .

The article contains some abstracts from the uppermentioned books of Mahmyt Zamakhshary for the first time translated into Russian by the author of this paper .

H.Agorazow

SELJUK TRKMEN DWLETINI TARYHYNY WRENMEKDE GYMMATLY

AZUW ADYGRLIGI

Taryhda btin dnni syasy-jemgyetilik durmuyna z tsirini etiren uly dwletler hem imperialar bolup geipdir. olary i ulularyny hem-de taryhy hmietlilerini biri bolsa seljuk trkmenlerini dwletidir. Beik Saparmyrat Trkmenbay

bu dwlete baha berip, zni mukaddes Ruhnamasynda ele azar:

Mahmyt Gaznalyny, seljuk trkmenlerini soltanlaryny, Knergen soltanlygyny dwrnde btin yslam dnsinde ylmy, edebiaty, sungaty kerwenini eken trkmen, dn trkmen medenietini tanatdy [1, 61 s.] .

Seljuk-trkmen dwletlerini taryhyna degili eneme azuw adygrlikleri bizi gnlerimize gelip etipdir. Bu eserleri kbiri gnden-gni seljuklar neberesini taryhyny bean etse, belekileri umumydn hem baga dinastialary taryhyna degili bolup, seljuktrkmenlerini taryhyny hem z iine alypdyr. Ata Watanymyz Trkmenistan zerkli dwlete wrlenden so, seljuklary taryhyna degili eneme eserler halkymyzy dykgatyna hdrlendi [3, 4, 5].ne seljuklar dwletini ummasyz gi kleri eelndigi we onu esasynda drn seljuk-trkmen dwletlerini kpdgi sebpli [1, 109-111 s.], olary taryhyna degili heniz wrenilmedik azuw adygrlikleri sanardan kpdr. Kerman seljuklaryny taryhy atly eser hem olary biridir (Muhammet ibn Ybraym. Kerman seljuklaryny taryhy (golazma). Bu eser XVI asyrda Kermanda (Erany gnortasynda erlen welaat) aap geen Muhammet ibn Ybraymy galamyna degilidir. Eserde azary zi barada maglumat berilmer dien alydyr. Ol die bir erde zni 1025-nji hijri-kamary ylynda (1617-nji milady yly) hezreti ymam Murtaza Aly Yrzany guburyna zyarat edendigini we z Watanyna alanyp grendigini azar. onda ol Kerman seljuk hkumdarlaryny nesilbaysy, agry begi ogly Gurdu saldyran binalaryny galyndylaryny grp, haran galandygyny ele bean edr: Men Gurdu hayr ilerini gzli aady boldum. Baky tutumlardan az zat galan hem bolsa, iki minara hem erinde durdy. Gorgdan ykyp, Hbise tarap uzaan olu ugrunda adamlar mekan tutunypdyrlar. Bu erde birki sany kiirk minara bar. Hakykatdanam, adamy edip biljek zatlaryny iinde Gurdu Gorg lnde saldyran zatlaryndan okary zat ok (Muhammet ibn Ybraym. Kerman seljuklaryny taryhy. 83-84 s. (golazma) .

Eseri zi barada adylanda, ol 1964-nji ylda Thranda pars dilinde neir edilr. Biz hem bu ii Thrandan getirilen golazma nusgasy esasynda taynladyk. Eser golazmada 285 sahypadan ybarat bolup, ol trkmen diline ilkinji gezek terjime edilr. Eser Allatagalany hem Muhammet pygamberi adyna taryp atmak bilen balanylyp, Dadanakan sweini bean etmek bilen dowam etdirilr. Sora her bir hkmdary hem mhm wakalary taryhy aratyn baplara blnip berilr. Syasy hem geografik agdalary gz nde tutmak bilen eseri ertli agdada blme: Horasan, Yrak seljuklaryny taryhy, Kerman seljuklaryny taryhy hem-de Mlik Dinary taryhy dien blmlere blmek bolar .

Muhammet Ybraym Horasan hem Yrak seljuk hkmdarlaryny taryhyny bean edende, ilkinji seljuk soltany Togrul beg ibn Mykaldan balap, t Yrakda hkmdarlyk eden, Gnbatar Seljuk dwletini i soky hkmdary Togrul ibn Arslan any lmine enli bolan seljuk soltanlaryny taryhyny yzygiderlilik bilen berr. azar bu erde jikme-jiklikden gaa durup, die taryhy hmietli wakalary salap almaga ykgyn edipdir. Ol bolup geen wakalary bean edende, olary nme sebpden ze ykandygyny gysgaa adyp ger. Mua garamazdan, azar seljuk-trkmen dwletini drei, si, onu hkumdarlary, olary zara gatnayklary we beleki syasy agdalar barada gyzykly hem dogruyl maglumatlar berr .

Eserde ilkinji seljuk soltany Togrul beg bilen hli musulmanlary dini batutany, Bagdat halypasy Kaym Biemrilla Apbasy arasynda emele gelen rekde gatnayklar tsirli bean edilr. Bu erde Togrul beg halypany topalaylary steminden gutaryp, hli musulman dnsini bulayklykdan halas eden gahryman hkmnde e ykar. oa gr, halypa Togrul begi hli musulmanlary howandary hasaplaar we oa Dini we dwleti diregi dien lakamy berr. azar beleki seljuk soltanlaryny hem agy sypatda suratlandyryp, olary eden il-urt bhbitli ilerini eper bean edr. Olardan soltan Alp Arslany musulmanlary kastyna ykan hagterijileri emegini, Mlik any dwletde ola goan dzgn-nyzamyny we Mekg haja baran adamlary salgytdan boatmagyny, Soltan Sanjary z dwletini we halkyny stem-zorlukdan goramak in, dinsiz garahytalylar bilen alyp baran grelerini grkezmek bolar. Seljuk hkmdarlaryny adyl hem sahawatly hkmdarlar bolandyklaryna

taryhy emeleri kpsi aatlyk edr. Oa mysal edip ermeni taryhylary Wardany:

Berkaryk sahawatly hem ermeniler in mhrem boldy. Ol bizi halkymyzy aladasyny etdi we ol sebpden bizi urdumyz gllp sdi. Ol bizi buthanalarymyzy hem hli ruhanylarymyzy salgytdan boatdy diip [3, 210 s.], Matteos Urfaesi bolsa: Ysmayl ibn akut ermeniler in i bir rekde hem mhrem, onu herlerini we buthanalaryny dikeldiji, ruhanylara howandarlyk ediji hkmdar boldy. Ol hristianlara arka durdy. Onu hkmdarlyk eden dwrnde her kim z emlgine arkayn eeilik etdi we btin ermeni halky bagtyar aady diip azmaklaryny grkezmek bolar [3, 206 s.] .

Muhammet Ybraym Soltan Sanjary z kowumdalary oguzlar bilen bolan gatnaygyny taryhy hakykata layk, hi bir gyarnyksyz bean etmge alypdyr. Onu ilkibadaky oguzlary suratlandyryy, agny olary soltany salgyt ygnajysyny ldrip, sora gnlerini tlmegini sorap Soltan Sanjara birne gezek z tutmaklary hi bir artdyrypkemeltm sezewar edilmezden bean edilr. Emma oguzlar bilen baglanyykly soraky wakalarda: oguzlary Maryny hem Nyapury eeleileri a-da olary Kermana barylary bilen bagly wakalary bean edende azar eper ulaltmalary ulanar .

Eseri Horasan hem Yrak hkmdarlaryny taryhyny bean edn blegi Yrakda hkmdarlyk eden i soky seljuk soltany Togrul ibn Arslany ldrilmegi hem Horasany horezmalar tarapyndan eelenmegi bilen tamamlanar. Muhammet Ybraym bu blmde XIV asyrda Mekge-Medinede aan yhylymam Abdylla ibn Esgat apygy emenini Miratul jenan we ybratul akzan (Klleri anasy we iti gzlleri sapagy) atly kitabyndan blekler getirr. Bu blekler, esasan, belli ahsyetleri taryhy bilen baglanyyklydyr. ele-de, ol Abdylgaffar Parsyny Nyapury taryhy atly eserine hem salgylanar. Bu blmdki kbir wakalary bean edilii bilen trkmen dilinde ap bolup ykan azyjy Ogly Alyny eserindki [5] ol bir wakalary bean ediliindki rn mezelikler grnr. Bu, esasan, Dadanakan hem Malazgirt sweini berliinde

eledir. Meselem, azyjy Ogly Dadanakan sweini bir pursatyny ele bean edr:

Bir blek trkmen Soltan Mesgudy kowalady. Mesgut gaharlanyp, pilden dp, ata mnp, olara hemle urdy. Bir atla bir grzi urup, ol kiini we atyny paralady. Galany yza dndler. Her blek leger gelse, bu urgyny grp, yzyna dnerdi. Muny bir kii

grp gorkup, Mesguda atdy:

E, Hudawent, urgusy ele gli bolan kiini gamagyna nenesi dnmeli?

Mesgut atdy:

Hnr budur ki grd, emma dwlet okdur. Elden ne geler [5, 54 s.]. Bu pursaty Muhammet Ybraym ele berr: Trkmenleri birnesi Mesgudy yzyndan kowdy .

Haan-da olar gola gelenlerinde, soltan Mesgut pilden dp, ata mndi we hjm etdi. Ol elindki grzsi bilen z yzyndan eten atlyny ele bir urdy welin, ol aty zady bilen wesweran boldy. ondan so yzdan etip gelen seljuk atlylary bu weranylygy grp, ondan aryk gitmediler. Soltany oldalaryndan biri ele sorady: E, hkmdar, nme in urgusy ele gli bolan kii hem gayp barar?. Soltan atdy: Seni bu greni gdr. Emma bagt dldir (Muhammet ibn Ybraym. Kerman seljuklaryny taryhy. 7 s. (golazma) .

unlukda, Muhammet Ybraymy azyjy Ogly Alyny eserinden a-da oa nusga bolan eserlerden pedalanandygy mlim bolar. Emma azyjy Ogluny eserini trki dilde bolmagy we onu, esasan, Rum seljuk soltanlaryny taryhyny bean etmegi Muhammet Ybraym z eserini Horasan, Yrak seljuk hkmdarlaryna degili erlerini ilnde azyjy Ogluny eserinden dl-de, esem, oa hem nusga bolan eserlerden pedalanypdyr dimge esas berr .

Galyberse-de, bu eserlerde biri-birine dbnden apraz geln maglumatlar hem du gelr .

Mysal in, azyjy Ogly Gutulmyy Togrul begi doganoglany diip berse, Muhammet Ybraym ony Togrul begi daysyny ogly diip, azyjy Ogly Wizantiany imperatory Roman Diogeni gounyny sanyny 600 m kii diip berse, Muhammet Ybraymda bu san 300 m kii dilip berilr. Golazma nusgada Horasan hem Yrak seljuklaryna degili blmi soky bir a-da iki sahypasyny etmezilik etmegi sebpli, azary Horasan, Yrak seljuklary bilen Kerman seljuklaryna degili blmleri arasyny degili szler bilen blendigi a-da blmndigi we Kerman seljuklaryny taryhyna balay nmlim bolup galar .

Muhammet Ybraym kermanly bolmak bilen bu eseri azanda z Watanyny taryhyny bean etmegi maksat edinipdir. ol sebpden eseri die 13-14 babynda Horasan, Yrak seljuklaryny, galan 80 babynda bolsa Kermany hem Kerman seljuklaryny taryhy bean edilr. azar Kerman seljuklary hakyndaky blmde wakalary dki aly gysylan grnde dl-de, has giilein hem jikme-jik bermge synanyar. Ilki bilen Kerman seljuklaryny nesilbaysy Gurdu taryhy bean edilr. Gurdu taryhy bean edilip ugran pursadyndan balap, Muhammet Ybraymy Kerman seljuklaryna bolan oyn garaylary ze ykar .

Ol Gurdy akyl-pahasly, edermen hem adyl patya hkmnde sypatlandyryp, onu adyllygyny, il-gn bhbidi hem rahat aamagy in eken zhmetini, gurduran binalaryny rn eperlik bilen suratlandyrar. Muhammet Ybraymy Gurt memleketi iini ynamdarlyk, dogruyllyk hem dindarlyk bilen dolandyrdy. Mjek bilen goun bir arykdan suw idi. Bihasap hasyllylyk hem bolulyk boldy (Muhammet ibn Ybraym. Kerman seljuklaryny taryhy. 84 s .

(golazma) diip azmagy Kerman seljuklaryna berlen i okary bahadyr. ua layklykda, azar Gurdu neberelerini hkmdarlyklaryny bean edende hem u oyn garaylaryndan ugur alar. Ol i bilen olary sahawaty, il bhbitli eden ileri hakynda azyp, die ondan so, olary ejiz hem aramaz taraplary barada habar berr. Ol Kerman any ogly Arslana hakynda: Onu dwrnde Kermanda gurluyk ileri rn abalandy we gllp sde ol Horasan hem Yrak bilen bsledi. Raatlar onu adyl durmuynda adylygy tagamyndan we abadanylygy lezzetinden gandylar (Muhammet ibn Ybraym. Kerman seljuklaryny

taryhy. 99 s. (golazma) diip, guwan bilen azsa, Togrulany ogly Bhrama hakynda:

Onu gandkiklikleri kpelip, adamlar igren bilen ondan etleenlerinde, onu i bir erbet hem agytly hereketlerini biri kii doganyTrkanany Mlik Arslan bilen ylalaykda ayplap ldrmegi boldy. Ol: akyn garyndalyk Alladandyr. Kim ony kesse, Alla hem ony keser dilendigini bilmedi (Muhammet ibn Ybraym. Kerman seljuklaryny taryhy. 112 s. (golazma) diip, onu adamkrilige sygmaan bu iine uur gynan bildirr. Bu blmde azar Gurdu neberelerini arasyndaky gapma-garylyklary, olary zara grelerini, alyp baran syasatlaryny jikme-jik bean edr. ele-de, Kermany halky hem urdu geografik gurluy barada gyzykly maglumatlar berilr. azar Kerman seljuklaryny taryhyny bean edende, kplen, Afzaleddin Kermanlyny Afzaly taryhy ady bilen mehur bolan Kerman hakynda dwrleri serek wakalary atly eserine salgylanar .

1179-njy ylda Horasanda gp-gonup ren oguzlary bir blegi Kermana aralaar .

Oguzlary gelmekleri mejbury, dagynyk hem guramaylyksyz bolup geipdir. onu in olar bu erdki kowumdalary bolan seljuk hkmdarlary bilen dil tapyyp bilmn, olar bilen hemie gapma-garylykly agdada bolupdyrlar.Oguzlar kp wagty dowamynda Kermany drli knjeklerinde gp-gonup, talaylyk bilen gn grmeli bolarlar. u sebpden Muhammet Ybraymda oguzlara bolan dumanylykly garaylar emele gelipdir. onu in ol oguzlary Kermany tozduryp ren, Kerman halkyna dumanylykly bir topar hkmnde suratlandyrar. Ol: Bulagalyk nazaryndan garada, oguzlar btin mrlerini ele geirendikleri in, ondan el ekesleri gelmedi we olary ylalaygy inkr etmekleri hem ozmaklary wajyp bolup galdy (Muhammet ibn Ybraym. Kerman seljuklaryny taryhy .

185 s. (golazma) diip azmak bilen, oguzlary Kermana mejbury agdada, znden gli dumandan gayp gelendiklerini nsden drip, olara basybalyjy hkmnde garaar. Mua garamazdan, Muhammet Ybraymy beleki bir oguz serkerdesi Mlik Dinara bolan garaylary dbnden bagaadyr. Onu: Mlik Dinar adalat hem howpsuzlyk degini azdy. Ol ilaty hli gatlaklaryna mhremlik etdi we olary sgi hem alada bilen gurady (Muhammet ibn Ybraym. Kerman seljuklaryny taryhy. 225 s. (golazma) diip azmagy Kerman halkyny Mlik Dinary doly ykrar edenligine aatlyk edr. ne Mlik Dinar hemie z kowumdalaryny hem Kerman emeldarlaryny arasynda janserek bolup gemeli bolar. Bu toparlary hersi z dienlerini ggertjek bolup, Mlik Dinara kp horluklar grkezrler .

Mlik Dinar lenden so, onu ogly Farruhany hkmdarlygy bary-ogy bir yla eken bolsa, onu kii oglyAjama tagta ykmak hem baartmaar. ondan so Kerman urdy Parsy hem ebankarany emirlerini we horezmalary arasynda elden-ele ger. Bu agda t 1223-nji yla enli, Barak Hajyp Kermany eelen dowam edr .

Eseri hmieti barada adylynda, ol hzirki trkmen halkyny taryhyny uur wrenilmge giriilen dwrnde uly hmiete eedir. azar seljuk-trkmen dwleti, onu hkmdarlary, olary nesilleri we taryhy wakalar barada gymmatlymaglumatlar berr. Muhammet Ybraym seljuk soltanlaryny hkmdarlygyny bean edende olary eden ilerini we bolup geen wakalary sanap gemek bilen klenmn, esem, ol hkmdarlary da kebi, h-hsieti barada hem gyzykly maglumatlar berr. Her bir hkmdary doglan we len senesi, hkmdarlyk eden yllary takyk kesgitlenr. Eserde die Dadanakan sweini senesi 1038-nji yl dilip ntakyk berilr dimese, galan agdalarda wakalara hem taryhy ahslara degili getiriln seneler taryhy hakykata layk gelr. Eseri ene bir gymmatly tarapy onu Kerman seljuk hkmdarlaryny taryhyny hlelendirmegidir. Hzire enli Horasan, Yrak seljuk hkmdarlary hakynda bizi alymlarymyz tarapyndan kp iler edilen hem bolsa, Kerman aly kiirk nesilalyklary taryhy az wrenilendir. Emma Mosul, Kerman, am, Jezire we beleki ua meze trkmen begliklerini we atabegliklerini hem trkmen halkyny Beik taryhyny arylmaz bir blegidigi sebpli, olary wrenmek u gnki we geljekki nesilleri mukaddes borjudyr .

   

1. Saparmyrat Trkmenbay. Ruhnama. Agabat: TDNG, 2001 .

2. Atamlik Jweni. lemi eelejini taryhy. Agabat: Miras, 2005 .

3. Buniatow Z.M. Sadreddin Aly Hseni. Ahbar ad-dwlat-as-seljukie. M., 1980 .

4. Ibn Esir. Kmil taryh. Agabat: Miras, 2005 .

5. azyjy Ogly Aly. Seljuk trkmenlerini taryhy. Agabat: Miras, 2004 .

   

XVI 1964 . 285 . .

: , .

14 . , .

, , . , : , . .

1179 . .

1223 , .

   

The history of Kerman Seljuks was written in the XVI-th century by Muhammet ibn Ybrahim. This work was published in Tehran in 1964. The manuscript consists of 285 pages. It contains little information about the author. This book is translated into Turkmen for the first time .

The history of Kerman Seljuks consists of three parts: the history of Irak and Khorasan Seljuk turkmens, Malik Dinar`s state and the history of Kerman Seljuks. The history of Irak and Khorasan Seljuk Turkmens consists of 14 chapters .

It begins from the Dangdanakan battle up to the death of Togrul ibn Arslan, the last ruler of the West Seljuk State. The manuscript surveys the history of Kerman, the history of Gurt ibn Chagry bek, the father of the dynasty and his offsprings .

Concerning generosity of Kerman Seljuks governors, the author states: Gurt governed the state trustfully, fairly and religously. A wolf and a sheep drank water from one stream. These words confirmed the fact that Kerman seljuks governed generously .

In 1179 the Kerman Seljuks state was defeated by Oguz tribes, and Oguz serdar Malik Dinar assumed the power. After Malik Dinars death up to Barak Hajyp`s reign in 1223 the land of Kerman was ruled by emirs of Pars, Shebankara and horezmshahs .

   

Trkmen dilinde goma szleri hatarynda wreniln, emma emele geli bouna olardan tapawutlanan leksik birlikleri aratyn bir topary bar. Olar, esasan, meze, ugurda a-da ugurdarak we garylykly manylara ee bolan szleri tirkeip gelmegi bilen hasyl bolar. Trkmen dil biliminde bulara tirke szler diilr. azuwda olary dzn blekleri (a-da komponentleri) arasynda yzyjak (-) goular .

Tirke szleri emele geli we ulanyly aratynlyklary, olary dzmindki szleri aladan manylary hakynda trkmen dilini sz asalyy bouna azylan ylmy ilerde azdaknde grr edilr [2, 4, 5] .

Szleri tirkedirilip ulanylyy trkmen dilinde gadymy wagtlardan bri belli .

Kne azuw adygrliklerinde ata-ene, ata-baba, il-gn, il-ulus, de-du, tany-bili, gz-gulak (bolmak) kimin tutulygyna bitewi many aladan tirke szler gabat gelr .

Sz asalyy bu usuly sora has-da rgnli bolup, tirke szleri dzmine alynma leksik birlikler hem kp mukdarda aralady: dad-u-perat, kne-kl, ses-seda, gandu-eker (asal), saz-shbet, toba-tagsyr, tagam-tagsyr, ay-arat, nebs-i-howa, malmlk, kowum-garynda we.m .

Trkmen dilinde tirke szler bilen bagly meseleler, grmge, dnkli we erbeer aly, emma bu ugurda-da anyklamaly meseleler bar. onu in, bizi azuwymyzda, hzirki drs azuw dzgnlerinde kbir kadalary tzeden gzden geirilmegine zerurlyk duular. Anyk delillerimizi bean edeli .

Trkmen dilinde dzgn hkmnde tirke szleri hasyl edn leksik birlikleri, galapyn, meze, ugurda a-da garylykly manyly szler bolmalydygyny tassyklaan hem bolsak, soky dwrlerde, has takygy geen zyllygy ikinji arymyndan balap, rus dilinden edilen terjimeleri tsiri bilen okarda adylan dzgnlerden tapawutlylykda, drli-drli manyly szleri-de aralaryna yzyjak (-) golup, tirkedirilip ulanylyy gi gerim aldy. ol dwr gndelik metbugatynda kp ulanylan ol-transport, ol-ulany, medeni-seil, medeni-durmu, suw-hojalyk, tomat-konserw, material-tehniki, gazuwagtary, st-haryt aly tirkedirilen leksik birlikleri kbirinde ugurdalyk belli bir derejede duulan bolsa, az rp kp rp; her edip hesip edip; lme-de it;

ruhuna ruh; garatyna garat (gomak); ant iip awy alamak kimin jmlelerdki yzyjagy (-) hasy kada, dzgne esaslanylyp golandygyny dndirmek kyn. ulara meze agdalary netijesinde tirke szleri leksik birlikleri a-da sz dzmlerini beleki kysymlaryndan ayl-sayl etmek gitdigie kynlady. Elbetde, bir tarapdan, bu tebigydyr, sebbi trkmen dilinde goma szleri, ylata-da, tirke szleri kesgitlemeleri, hsietlendirmeleri, olary edebi sz ulanylydaky bellenen dzgnleri entek kmillikden dada .

Trkmen dili bouna erine etirilen ylmy ilerde tirke szleri hsietlendirmelerini bir ere jemlesek, onda elerk kesgitlemni alarys: Leksik ol bilen emele geln goma szlere trkmen dilinde tirke szler dilip at berilr. Bulary tirke szler dilip atlandyrylmagyny sebbi iki sany sz tirkedirilip ulanylmagyndan emele gelndikleri indir [2, 23 s.]. ele-de bolsa, bu kesgitleme trkmen dilinde tirke szleri hli aratynlyklaryny, hsietlerini ze ykaryp bilmer. Dilimizi azuw nusgalarynda tirkedirilip getiriln szleri azylyynda nsazlygy kplgini, esasan, unu bilen dndirmek mmkin .

Trkmen dilinde tirke szleri azylyyny dzgnledirmek in Trkmenistany Ikinji lingwistik gurultay (1954.) umumy relgni grkezdi. Onu kararlarynda goma szleri goulyp azylmalydygy we tirke szleri hasyl edn leksik birlikleri biri-birinden yzyjak (-) arkaly arylmalydygy bellenr [6]. u gurultay grkezen umumy relgelerine layklykda, mugallymlar, talyplar we metbugat igrleri in gollanma hkmnde trkmen dilini drs azuw kadalaryna giilein dndiri hdrlendi [1]. Bu gollanmada tirke szleri hem drs azuwyna degili dzgnleri giden tapgyry grkezilr. Olara oat dnmegi, olary at tutmagy aa ylyrymlydygy in tirke szleri aratynlyklaryna gz etirmegi nekerk usulyny gzden geireli .

Ozaly bilen, tirke szleri dzn leksik birlikleri zara baglany usulyna, tertibine ns berilmegi gerek. Olary bir toparynda tirke szleri dzmindki leksik birlikler bellibelli goulmalary a-da baglajy serideleri kmegi bilen zara baglanyan bolsa, belekilerinde bu blekler (komponentler) hi hili baglajy bolmazdan tirkedirilip getirilr .

oa gr-de, trkmen dilinde tirkedirilip ulanylan we arasynda yzyjak (-) golup azylan szleri hasyl edn leksik birlikleri zara baglany usulyna, tertibine garap, olary ertli iki topara blmek bolar .

1. Birinji topara biri-birine garasyz bolan leksik birlikleri belli bir tertipde tirkedirilmegi bilen emele gelen tirke szleri girizmek mmkin. u hili ol bilen drn tirke szleri dzmindki zbadak manyly leksik birlikleri zara baglanyygy baglajylyk hyzmatyny erine etirn serideleri kmegi bolmazdan amala aar. Olary manylary dzmine girn szleri tutu jeminden gelip ykar. Bu manylar rn durnukly bolup, tirke szleri dzn leksik birlikler z manylaryny itiren halatynda-da, tutu many, esasan, tgewsiz galar .

u topardakylary kp blegi manyda, gola a-da ugurda manyly leksik birliklerden dzlen tirke szlerden ybarat: dost-ar, gelin-gyz, kowum-garynda, oglan-uak, dogangarynda, to-tomaa, gap-anak, ot-im, ysgyn-mydar, gam-gussa, l-suw, az-kem we.m .

Garylykly manyly szlerden dzlen tirke szleri sany okardakylar bilen deedirenide azdyr: gije-gndiz, r-aal, oglan-gyz, sowal-jogap, bary-ogy, algybergi we.m .

Grkezilenlerden tapawutlylykda, drli manyly leksik birliklerden dzlen tirke szler hem bu toparda ep-esli orun eeler: it-gu, mal-gara, egin-eik, st-ba we.m .

Tirke szleri dzmindki leksik birlikleri kbiri hzir trkmen dilinde zbadak ulanylmaar: olar aratynlykda manylary knelen szler hkmnde tanalar. oa garamazdan, tirke sz umumy manysyny emele gelmeginde we saklanyp galmagynda zbadak manysyz hasap ediln sz hmieti uludyr. u hili zbadak manysyny itiren leksik birlik tirke sz birinji blegi-de bolup bilr (ese-boa galmak, bur-bulayk, ir-imi, urp-adat, h-hsiet we.m.), ikinji blegi-de bolup bilr: hak-hedek, sowuk-sala, sansala, kii-girim, go-golam, ig-arsy, suw-sl, kir-kimir .

Tirke szleri dzmindki blekleri ikisini-de z manylaryny itirmegi, kte olary umumy manylaryny itigsilenmegine getirr. Kmeki ilikleri kmegi bilen ol itigsilenen manylary belli bir derejede adyladyryp bolar. Meselem: hally-sally (etmek), sene-mene (etmek), grm-jrm (bolmak), zym-zyat (bolmak), kl-klne (dmek), som-saak (bolmak), hre-ke (etmek) .

Seredilip geilen tirke szleri hasyl eden leksik birlikler, esasan, ary-ary kklerden emele gelipdir. ol bir kk iki gezek gatalanmagy bilen hem birgiden szler drpdir. u hili gatalanan szleri hem arasynda yzyjak (-) goular, uwa-uwa, zol-zol, ktekte, ulgam-ulgam, tze-tze, di-di, mahal-mahal we.m .

Bulardan tapawutlylykda, birinji orundaky sz adylyy bilen sazlaykly dredilen we aralarynda yzyjak golup azylan kw-sw, kne-sana, gara-gura, akyr-ukur, gatyguty alylar zbayna bir topary emele getirr .

Iki gezek gatalanan szlerde boly aly, soky getirilen mysallarda-da umumy many glenr a-da tze many wginleri peda bolar. u hili agda ses we ekil mezemelerini aladan szlerde-de bar: jak-jak (glmek), ylp-ylp, gw-gw; tark-turk, itir-pitir we.m .

Ses we ekil mezemelerinden emele gelen u kysmy atlar (mr-mjekleri, gulary, smlikleri we belekileri atlary) azuwda yzyjaksyz (-) berilr: jokjoky, hppik, jikjiki, rri, jykjyk, jmjme, dd .

Tirkeip gelmek hsieti mukdar grkezn sanlarda hem gli.

azuwda olary arasynda yzyjak (-) goular:

-drt, iki-, alty-edi, drt-b, b-on, b-, onigrimi we.m. Tirkedirilip ulanylan u hili sanlar takmyny mukdary grkezr .

Seredilip geilen mysallary hemmesinde szleri baglanyygynda bir tertip saklanar: olarda baglajy seride ok. Tirkeip geln bu hili szlerde soky leksik birlik goulma kabul edende-de, ol goulma iki sz baglanyygyna tsir etmer: r-gkden, z-zi, ay-akynda, ay-aylar, a-aan, kem-kslein .

Tirke szleri dzmindki leksik birlikler gola a-da garylykly manyly bolup, ikisi-de birmeze goulmany kabul eden agdaynda, olary garasyzlygy saklanar: grdmbildim, ikiden-den, alyk-gnlk, deger-degmez, arman-adaman, gele-gelmne, gyyn-azyn .

Umuman, trkmen dilinde baglajy serideleri bolmadyk, biri-birine garasyz leksik birlikleri belli bir tertipde tirkeip gelmegi bilen asalan tirke szleri sany kp .

2. Ikinji topara ertli giriziln tirke (a-da tirkedirilip ulanylan) szler okarda grkezilenlerden dpli parh edr. Olarda leksik birlikleri arasynda yzyjak (-) goulanam bolsa, iki szi birikdirn esasy seride baglajyny hyzmatynda geln goulmalardyr. u hili szlerde iki blegi (komponentleri) zara birikdirn -a /-e, -ma /-me, -ba /-be, -dan /

-den, -ly /-li we.m. baglajy seridelere ownuk blek hkmnde garalan wagty-da bar. Bu serideler gatalanan ol bir sz arasyndanam gelip bilr (meselem, bada-bat, baaba, pre-pr, gapyma-gapy, me-, aba-a, zbe-z, hadan-ha, gnden-gni), drli manyly szleri-de birikdirr: badan-aak, ataly-ogul, eneli-gyz we.m .

u hili galypda drn tirke szleri ikinji blegi (komponenti) birinj eerip, degili goulmany kabul edende, olary biri-birine garalylygy has-da gr ze ykar: bodanbaa, yzly-yzyna, elden-ele, gnbe-gnden, lerip-dkmek, iip-imek .

Serediln szleri arasynda ady-horram, sabry-karar, kepi-sapa, kesbi-kr, katdy-kamat, lagly-merjen, hdi-eker aly gola manyly gadymy leksik birliklerden emele gelen we -y /-i baglajy serideleri kmegi bilen birigen tirke szleri onlarasy bar. Olardaky szleri zara birikdirmge ardam eden -y /-i aslynda u*(we) baglajysyny Ir wagtlardan balap, we baglajysy dili ahyrana stilinde u ekilinde adylyp gelr .

* ekili zgeren grnidir. Bu agda grkezilen tirke szleri gaty ir drndigine aatlyk edr. Biraz sorak emele gelen tirke szlerde bu baglajy zni asyl (u) grnini, esasan, saklapdyr: amu-sher, iru-gi, gndizu-gije, gyzu-gelin, gyzu-oglan we.m .

Tirke szler, adata, iki sany leksik birlikden dzlr, ne serek hem bolsa, dilimizde aal-oglan-uak kimin blekden dzlen tirke szler gabat gelr. blekden dzlen kellebaaak szlklerde goma sz grninde berilr .

Drs azuw szlklerinde tirke szler babatda anyklanmaly agdalar baga-da bar. Olarda goma szler hkmnde grkezilen prepr, ortara, arybaga, ilkibada we.m. aslynda emele geli usuly bouna tirke szlere degilidir: bular meze ada ugurda manyly szlerden dzlipdir. onu in, u szleri, edil tirke szlerde boly aly, pre-pr, orta-ara, ary-baga, ilki-bada ekilinde yzyjak (-) golup azylmagy maksada laykdyr .

Bo, biderek, baa barmajak, bolup bilmejek manyly gadymy ha:m szni gatnamagy bilen drn ham tama bo, biderek; amala amajak tama we ham-hyal bo, biderek, amala amajak hyal sz dzmleri trkmen dilinde ir wagtlardan bri ulanylyp gelr. Sora bulary birinjisinde ham sznde az-kem fonetik tgeme bolup ger: ham szi han ekiline ee bolar. Hzir trkmen dilini drs azuw szlginde gadymy ham

tama goma sz grninde (hantama) we ham hyal tirke sz ekilinde berlipdir: hamhyal. u szlkde tirke sz hkmnde bellenen jmle-jahan hem aslynda sz dzmidir:

jmle hli, btin, agny btin dn .

Trkmen dilinde dereln szleri arasynda u baglajysyny kmegi bilen dredilen tirke szleri azuwda berliine aratyn ns berilmegi zerurdyr, sebbi olary azuw dzgnleri heniz doly anyklanmadyk mesele bolup galar. Edil baglajyny hyzmatynda geln goulmalarda boly aly, u hem iki sz arasynda gelip, birinji blege (komponente) goulyp azylar we yzyndan yzyjak goular: iru-gi, azu-gy, gyzu-gelin we.m .

U baglajysyny kmegi bilen asalan tirke szlerde kynylyklar, esasan, birinji blegi (komponenti) sounda ekimli ses bar bolan mahalynda ze ykar. Mysal in, kplen, trkmen dilini gepleiginde gabat geln kne(u)-tze, dogry(u)-ndogry aly tirkedirilip ulanylan szlerde birinji blegi (komponenti) ahyryndaky ekimli drilip adylar: kn(e)u-tze, dogr(y)u-ndogry. Gepleikde gabat geln bu hadysa kte azuwda-da hlelenr .

Bizi azuw dilimizde tirke sz grninde drli-drli adylan pau-pyada, paypyada, pa-pyada gabat gelr. Hakykatda bular tirke szler bolman, aslynda pay pyada (bir ere rp gitmek, bir ere pyadalap gitmek) ekilinde gi ulanylan izafetli sz dzmidir. Trkmen dilinde olary bleklerini arasynda golan yzyjak (-) artykmadyr .

elelikde, azuwymyzda gabat geln ular aly kynylyklar trkmen dilinde goma hem-de tirke szleri azuw dzgnlerine tzeden gz alamagy zerurdygyny grkezr .

Geirilen derewden, esasan, aakdaky aly teklipler we netijeler gelip ykar .

1. Ilki bilen nhili szleri goulyp a-da yzyjakly (-) azylandygy hakyndaky dzgnlere tzeden seredip, olary has-da kmilledirmeli. Bu azuwda dowam edn wagtlardan balap we baglajy dili ahyrana stilinde u ekilinde adylyp kynylyklary belli bir derejede aradan arylmagyna kmek eder. Hzir azuwymyzda kbir frazeologik birlikleri, adaty sz dzmlerini, goma we tirke szleri biri-birinden tapawutlandyrmak kyn .

2. Trkmen dilinde dp sanlar tirkedirilip ulanylanda, olary arasynda yzyjak (-) golup azylar. Bizi pikirimize, die birk szni u kadadan ykarylmagy maksada laykdyr .

3. Birinji topara ertli girizilenleri (st-ba, setanda-seranda, beikli-pesli we.m.) azuwda yzyjakly (-) berilmegi we ikinji topardakylary, agny baglajyny hyzmatynda geln goulmany a-da ownuk blegi kmegi bilen utgaan szleri bolsa yzyjaksyz ary azylmagy, bizi pikirimize, amatlydyr: bada bat, baa ba, aba a, hadan ha, yzly yzyna, bodan baa, iip imek, lerip dkmek we.m. Bulary durnukly sz dzmleri hasaplamak dogrudyr .

4. Ikinji topara ertli girizilen we blekleri (komponentleri) u baglajysy arkaly baglanyan tirke szlerde baglajyny birinji blege yzyjak (-) bilen birikdirilmegini oaly hasaplaarys. Meselem, ir-u gi, az-u gy, gyz-u gelin. u hili tirke szlerde birinji blek ekiml gutaran bolsa, baglajyny oa yzyjak (-) arkaly birikmegi ekimli sesi dmn galmagyny pjn eder: kne-u tze, dogry-u ndogry we.m. Kbir tirke szlerde u baglajysy -y / -i ekilinde adylar. Olarda ki dbi saklanmagy, bizi pikirimize, gwnejadyr: ady-horram, kesbi-kr, katdy-kamat .

Umuman, geljekde goma we tirke szleri drs azuwyna gatadan seretmek mmkiniligi drn wagtynda u makalada hdrlenen teklipler azda-knde nsi eker diip umyt edris .

   

1. Azymow P., Sopyew G., Garaew N. Trkmen dilini orfografiasy we punktuasiasy. Agabat: TDOPN, 1961 .

2. Berdiew R. Hzirki zaman trkmen dilinde goma szler. Agabat: Ylym, 1958 .

3. / . .1. , 1970 .

4. .. // . , 1971. 1 .

5. wezow A. Trkmen dilindki komponentleri pars we arap szlerinden bolan tirke szler // . SON, 1978. 2 .

6. II , . , 1956 .

.

, , . .

. : . .

, , , .

. , , .

, , , . , , .

   

Pair-words belong to the group of compound (composite) words. They are formed by means of coupling words of similar either of opposite meaning .

Pair-words in the Turkmen language were known from ancient times. Later this wordformation method was used in formation of new compound (composite) words with loan units .

Some lexical units of these pair-words link with each other by affixes or other grammatic means. In some pair-words there is no such a link .

Increase in the number of pair-words raised the problem of their spelling. Thus, it is necessary to clarify pair-words spelling with hyphen and without it (in one) .

The author of the article suggests two ways of spelling: in case the pair-word is used in certain meaning and sequence, it should be written with hyphen; pair-words, the components of which link with each other by means of affixes either particles, should be written separately without hyphen .

O.Akmmmedow

TRKMEN DILINI GARASYZLYK YLLARYNDA

DRN JEMGYETILIK-SYASY ADALGALARY

WE OLARY ASALY OLLARY

Bizi gazanan Garasyzlygymyz trkmen dilini asamalykdan, dar galypdan halas etdi .

Garasyzlyk die bir trkmen halkyna dl, esem trkmen diline hem azatlyk berdi .

Jemgyetilik-syasy ylymlara degili adalgalar, olary asaly ollary barada grr etmezden ozal adalga, adalgaynaslyk dnjeleri, olary aladan manylary, ylmy kesgitlemeleri barada gysgarak durup gemeki. Ylmy hasy-da bolsa bir pudagyna (meselem, dil bilimine, edebiata, matematika, fizika, himia, lukmanylyga, taryha, ykdysadyete we.m.) degili ylmy dnjni adyny takyk alatmaga ukyply, zni ylmy kesgitlemesi bolan, stil tadan bitarap, modallykdan dada duran sz a-da sz utgamasy adalga hasaplanylar (meselem, bazar ykdysadyeti, telekeilik, magnit medany, halk dredijiligi, ken ime keseli, szlem, goma szlem, eerje goma szlem we.m.) .

Ylmy hasy hem bolsa bir pudagyny ginde ulanylyp, ol pudaga hyzmat edn ylmy dnjelerini atlaryny, adalgalaryny jemi, toplumy bolsa adalgaynaslyk hasaplanylar .

Jemgyetilik ylymlaryna (dil bilimi, edebiat, taryh, syasat, ykdysadyet we.m.) degili adalgalary birnesi takyk ylymlary (matematika, fizika, himia, kibernetika, lukmanylyk, botanika we.m.) adalgalaryndan tapawutlykda khalatlarda ylmy bir pudagyndan beleki bir pudagyna hem aralaar .

urt garasyzlygymyzy yllary iinde, ylmy beleki pudaklarynda boly aly, jemgyetilik-syasy ylymlara degili tze adalgalary enemesi dredilip, den ulanylyp gelinn adalgalary hem enemesi mazmuny we galyby tadan tze wgine ee boldy .

ol adalgalary kemala gelmeginde we kmillemeginde mukaddes Ruhnama kitaplaryny hyzmaty in uludyr. Bu ajayp eserde jemgyetilik-syasy ylymlara degili we milli wgine ee bolan tze adalgalary, adalgaynaslyk isim sz utgamalaryny enemesine du gelinr: Garasyz we baky Bitarap Turkmenistan, bazar ykdysadyeti, bazar gatnayklary, telekeilik, padarlar jemgyeti, Ayk gapylar syasaty, dnewi demokratik dwlet, ygtyarnama, raatlyk, Gaznaly trkmenleri soltanlygy, pelsepe, azyr trkmenlerini dwleti, Otparazlar dini, Beik (abgu) Oguz trkmen dwleti, Trkmen osmanly (Ottaman) imperiasy, Gk guak syasaty, Marg derasy we bagalar .

Dili umumyhalky szleri pikir alymak hajatlary in ulanylan bolsa, adalgalar, okarda bellenilii aly, ylmy ol a-da beleki pudagyna degili ylmy dnjeleri takyk atlandyrmak in dredilr. Adalgalar hem, umumyhalky szler hem ol dilden pedalanan adamlar tarapyndan dredilip bilner. Edebi dili umumy szlerinden tapawutlylykda adalgalar hnri bouna biri-biri bilen baglanyykly adamlar toparyny arasynda pikir alymagy seridesi bolup hyzmat edr .

elelik bilen, adalgany we edebi dili umumy szni zara baglanyyklydygyny, hasy-da bolsa bir adalgaynaslyk ulgamyny dzmine girn adalgany umumyhalky dili dzmine girndigini bellemek bolar .

Adalgany umumyhalky sz bilen degirilmegi bulary arasyndaky tapawudy anyklamaga ardam edr. Sebbi ol bir sz umumyhalky sz hkmnde-de, adalga hkmnde-de ulanylar .

Umumyhalky szni adalga we, tersine, adalgany umumyhalky szne wrln agdalaryna du gelinr. Munu zi deediriln dil birliklerini meze hem tapawutly taraplaryny ze ykarmaga mmkinilik berr .

Ol a-da beleki adalgaynaslyk ulgamyna girn adalga umumyhalky szni bir grni hasaplanylar. Adalgany aladan manysy, umumyhalky szni manysy aly, durmuy gatnayklary, zatlary, dnjeleri zara baglanyygyny aladar. Adalga szlem iinde beleki adalgalar a-da szler bilen bir hatarda dili ol bir grammatik kanunlaryna tabyn bolar .

Trkmen dilini adalgaynaslyk ulgamynda hem adalga, hem umumyhalky sz hkmnde ulanylan dil birlikleri kp du gelr. Bulara wagt, giilik, hakykat, hadysa, mazmun, maksat, dewnt, peda aly szler degilidir. Bular aslynda bir manyly szler bolup, umumy ulanya geende, z aladan adalgaynaslyk manysyny belli derejede itirip, tze mana ee bolar. Bu szler edebi dilde tze leksik mana ee bolmak bilen, kplen, adalgaynaslyk manysyndan zeler .

Jemgyetilik-syasy adalgalar, edil umumyhalky szler aly, jemgyete hyzmat edr. Jemgyeti smegi bilen dili szlk dzmi-de sr we kmiller. Munu tersine, jemgyeti, jemgyetilik gurluy tgemegi, baga bir grne gemegi bilen ol jemgyete hyzmat edip gelen jemgyetilik-syasy adalgalar-da tger. Olar taryhy leksikany ygtyaryna geip, hmietini itirr we ulanydan galar. Mua ki SSSR dwrnde giilein ulanylan we ol jemgyete, ayete hyzmat eden jemgyetilik eeiligi, sen sosializm, kommunizm gurujyny moral kodeksi, kommunistik terbie, sosialistik maa toplay kanuny, kolhoz eeiligi, sosialistik zhmet dzgn-nyzamy aly mlere jemgyetilik-syasy adalgalary mysal bolup biler .

Trkmen dilini jemgyetilik-syasy adalgalaryny enemesi Garasyzlyk yllarynda kemala geldi, milli mazmuna ee boldy, milliledi. Bular trkmen dilini sz asaly kadalaryna layklykda sz asajy goulmalary kmegi bilen (morfologik sz asaly usuly) a-da den ulanylyp rlen kbir szleri many gwrmini gielmegi (semantik sz asaly usuly) arkaly, ele hem iki a-da ondan hem kp zbadak manyly szleri ysnyma, ylalama trleri arkaly utgadyrylyp asalan (sintaktik sz asaly usuly) adalgalardyr. Sz asajy goulmalary kmegi bilen asalan jemgyetilik-syasy adalgalara Garasyzlyk, Bitaraplyk, telekeilik, padar, hkimlik, algydar, bergidar, ylalayk, raatlyk aly szler; dilimizde den ulanylyp rlen szleri many gwrmini gielmegi bilen emele gelen jemgyetilik-syasy adalgalara perman, taslama, ulag, ary, pudak, bor, bergi, hereket, agylyk, amanlyk, gabaw, a, mejlis, hasap, baha, sebit aly szler;

iki we ondan kp zbadak manyly szleri zara utgamagy a-da goulymagy arkaly asalan ruhy gymmatlyk, bazar gatnayklary, halk maslahaty, dngaray, padarlar jemgyeti, dwlet maksatnamasy, dnewi demokratik dwlet, tze trkmen milleti, milli padarlar jemgyeti, ynsanperwerlik, mukaddes Gadyr gijesi, trkmeni b eamy aly adalgalar, adalgaynaslyk sz dzmleri degilidir .

Jemgyetilik-syasy adalgaynaslyk sz dzmlerini bir toparyny garaly hemde esasy agzalary, baglajy goulmalary kabul etmezden, orun babatda belli bir tertipde gelip, ygjamlygy tadan tapawutlanarlar. ele adalgalara halk wekilleri, nmilik harajatlary, padarlar jemgyeti, hususy eeilik, akyl terbiesi, ruhy gymmatlyk, prezident respublikasy, bazar gatnayklary aly adalgaynaslyk sz dzmleri degilidir. Bu sz dzmlerinde biri garaly, belekisi bolsa esasy many aladan sz bolup, olary dzmindki wekilleri, harajatlary, jemgyeti, eeilik, terbiesi, gymmatlyk, respublikasy, gatnayklary dien szler esasy many aladan agza hkmnde ulanylar we garaly agzany hyzmatyny erine etirn halk, nmilik, padarlar, hususy, akyl, ruhy, prezident, bazar szleri bilen, tgediji goulmalary kabul etmezden, ysnyma oly bilen baglanyarlar. Bu adalgalar szlem agzalary hkmnde ulanylanda, tgediji goulmalary kabul etseler-de, ol goulmalar adalgalaan sz dzmlerini agzalaryny arasyndaky sintaktik gatnayga tsir etmer. Meselem, Garasyz, baky Bitarap Trkmenistan, trkmen keramaty, trkmen mukaddesligi senden balanar dien szlemdki trkmen keramaty, trkmen mukaddesligi dien sz dzmlerini arasyndaky sintaktik baglanyyk mua mysal bolup biler. Adalgalaan neke isim sz dzmleri ylyrymly, bitewi bir dnjni alatmak zerurylygy ze ykanda, dili grammatik mmkiniliklerini esasynda ylyrymlayp, abalanyp, adalgaynaslyk sz dzmlerini sany artar. Mua okardaky szlemdki Garasyz, baky Bitarap Trkmenistan dien sz dzmi mysal bolup biler .

Beik Saparmyrat Trkmenbayny mukaddes Ruhnama kitaplarynda garaly we esasy agzalary ylalama tri arkaly baglanyan adalgaynaslyk sz dzmlerini-de enemesine du gelinr. Mua Trkmenistany raaty, Trkmenistany Bitaraplygy, BMG-ni Dzgnnamasy, Trkmenistany Badagy aly adalgaynaslyk sz dzmlerini mysal getirmek bolar .

Edil szler aly, adalgalar hem dili many alady tadan gurluyny bir grni hkmnde dndirili szlgi teswirlemegi deslapky, balangy seridesi hasaplanylar .

Ol szlk makalasynda has giilein teswirlenilr we adalgalaan sz dzmini agzalary zara baglanyyp, leksikalaan ylmy dnjni alatmagy seridesi hkmnde yky edr .

Manylaryny gielmegi arkaly asalyp, asyl szlerden duran adalgalar zlerini gysgalygy, kplik in dnkliligi bouna tapawutlanarlar. Adalgalary manyda szi hkmnde ulanylan kk szleri arasynda ilkibada, esasan, adalgalaan manyda gelnleri hem bolar. Olara hukuk, madda, kanun, dn, dwlet, ahlak, taryh aly szler degilidir .

Dili smegi, onu jemgyetilik hyzmatyny gielmegi bilen bu szler hem tgemelere sezewar bolupdyr. Mysal in, madda szi arap dilinde barlyk, zat, madda, ertnama aly adalgalaan manyda ulanylyp, esasan, zady (predmeti) aladar. unu bilen birlikde madda szi belli bir ylmy dnjni aladyjy asyl sz hkmnde yky edipdir. Bu sz himia, hukugy wreni ylymlarynda adalga hkmnde ornayp, beleki manylaryny itirr. Onu adalgaynaslyk manysy die baglanyykly azgyda a-da gepleikde (kontekste) gr bolar .

Madda szi hzir hem ayklajy a-da ayklanylan agza hkmnde maddy nmilik, maddy harajatlar, dnni maddylygy aly jemgyetilik-syasy adalgaynaslykda ulanylar .

Adalgalar gadymy (kne) trkmen dilinde hem ulanylypdyr. ne olar drli zgeriliklere, tgemelere sezewar edilipdir. Mysal in, bir wagtlar rus diline geen, ele hem gazak, azerbajan, zbek, garagalpak, tatar dillerine ornayp, hzir hem ol dillerde ulanylyp rlen towar adalgasyny XIXIV asyrlary azuw adygrliklerinde bir erde tawar, baga bir erde dawar kimin ulanylandygyny, sora bolsa onu mal szi bilen alyrylandygyny dili alym Z.B.Muhammedowa trkmen dilini taryhyny XIXIV asyrlara degili derew iinde bellp ger [5, 63 s.]. Garynda trki halklary dilinde, ol sanda trkmen dilinde hem dowar szi uly isleg bildiriln haryt, esasy balyk hkmnde satylypdyr we satyn alnypdyr. Dowar szi fonetik zgeriliklere sezewar edilip, onu badaky ayk d ekimsizi dymyklayp t sesi bilen alyrylyp, towar kimin ulanylyp balapdyr .

ne bir sz aslynda trkmen dilini szi bolan hem bolsa, ulanylydan ykyp, geen asyry 20-30-njy yllarynda z ornuny haryt adalgasy bilen alypdyr .

Z.B.Muhammedowa zni okarda agzalyp geilen dili taryhy bilen baglanyykly iinde tjir szni bazargan, bazargen, bezirgen szleri bilen manydadygyny beller [5, 63 s.]. Bezirgen szi bolsa Grogly adessanyndaky gahrymanlary birini ady hkmnde-de ulanylar. Bu at onu lakamy bolmagy-da htimal .

Umuman, dilileri, syasy-jemgyetilik igrleri, terjimeileri, szlki adalgaylary we belekileri alyp baran ilerini netijesinde kemala gelen trkmen dilini adalgaynaslygy, ol sanda jemgyetilik-syasy adalgalary-da, ylmy dnjeleri aladan leksik serideleri ep-esli blegini z iine alar .

   

Saparmyrat Trkmenbay. Ruhnama. Agabat: TDNG, 2001 .

1 .

Saparmyrat Trkmenbay. Ruhnama. Ikinji kitap. Agabat: TDNG, 2004 .

2 .

Akmmmedow O. Trkmen dilini terminologik leksikasy. Agabat: Magaryf, 1994 .

3 .

Annanurow A. Dili szlk sostawy hakynda. Agabat: Trkmendwletneir, 1961 .

4 .

.. XIXIV . 5 .

: , 1973 .

   

- . . , , - , . , , . - , .

- , .

- . , - . .

: , -, . .

   

Social-political terms make up a considerable part of Turkmen literary language. The language vocabulary develops and improves simultaneously with the development and improvement of the whole society. And vice versa the change of social system brings to the change of social-political terms that were popular in the previous system. Thus, the former terms lose their significance and become obsolete, like social-political terms of Soviet period .

As the result of disintegration of the USSR new social-political terms appeared in the independent Turkmen state and its state language. They differ from the former in their form and meaning .

A considerable part of the new social-political terms in the Turkmen language was formed and has been improved in connection with publication of the Sacred Rukhnama and other works of Saparmyrat Turkmenbashy the Great. These terms are widely used nowadays by public figures, radio, TV and periodicals .

The article concerns the main ways of formation of Turkmen language social-political terms, semantic and structure peculiarities of morphologic, lexical-semantic, syntactic methods of their formation .

The terms used in the article have underwent linguistic study .

J.Ataew

OBA HOJALYK NMILIGINI GURALYYNY KMILLEDIRMEGI MESELELERI

Mlim boly aly, 2007-nji yly Nowruz ayny 30-na Mary herinde bolup geen Trkmenistany XX Halk Maslahatynda urdumyzy i wajyp pudaklaryny biri bolan oba hojalygyny sdrmegi we kmilledirmegi meselelerine seredildi hem-de degili kararlar kabul edildi. Bu dwletli ii uly ili hatarynda olamak bilen oba hojalygyny sdrmegi has mhm meseleleri bouna kbir teklipleri e srmegi makul bildik .

Soky yllarda dahan birleiklerini eneme ykdysady meseleleri ze ykdy. Ilkinji nobatdaky zlmeli meseleleri adyladyrylmagy oba hojalyk krhanalaryny ykdysadyetini z esasynda pugtalanmagy in olary hemmesine degili umumy ertleri dredilmegi mhmdir. Ozaly bilen u agdalar gz nde tutulsa maksada layk bolar .

1. Belli boly aly, urdu ykdysady we azyk garasyzlygyny berkitmekde oba hojalyk pudagyny rn uly hmieti bar. ol sebpli-de oba hojalyk nmiligini okarlandyrmak bouna drli releri ulanmak zerurdyr. Pudagy netijeliligini artmagynda nmiligi ylmy esasda guramagy mhmdigini bellemelidiris. Ekeranylykda agrotehnikany drli relerini z wagtynda erine etirilmegi hasyllylygy okarlanmagyna alyp barar. Ekinleri hasyllylygy eri bejerili derejesine, srmi ulugyna, tohumy hiline, dknleri hemde suwu gerekli mukdaryna we z wagtynda berilmegine, ele hem beleki agrotehniki releri wagtynda erine etirilmegine baglydyr .

2. Hzirki wagtda gowaany hasyllylygyny we ondan smi ykymyny okarlandyrmak wajyp meseleleri biridir. ol sebpli-de ylmy esasda bu netijeliligi okarlandyrmany ollaryny gzlemeli. Gowaany sdrip etidirmekden balap, t ondan taar nm ndrilip, i soky sarp edij barana gen oluny her blegi bouna ykdysady netijni okarlandyrmak in ylmy gazananlaryndan pedalanmaly. Bu reler ekeranylygy beleki pudaklary we maldarylyk in hem zerurdyr. ol sebpli-de oba hojalyk nmiligini we ony gatadan ilemegi toplumlayn wrener aly rite ylmy edarany dretmegi maksada layk hasaplaarys. Bu ylmy edarada agronomy, mehanizatory, melioratory, er gurluykyny, maldary, ykdysadyetini, oba hojalyk nmini gatadan ileji tehnology we beleki oba hojalyk ugurlary bouna alym-hnrmenleri utgadyryp, ylmy i alyp barmaklaryny ola gomaly. Bu ylmy igrleri oba hojalygy bouna dnde bar bolan ba tejribeleri wrenmge we ulanmaga uly mmkinilikleri bolar. Mua hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedowy Internetden pedalanmaga gi mmkinilik bern aladalary dn tejribeleri bouna maglumatlary alt we netijeli almaga, wrenmge we durmua ornadyrmaga ardam berr .

3. Hzirki wagtda bar bolan drli oba hojalyk ylmy-barlag institutlary z ilerini birekbirekden ze alyp bararlar. Olarda oba hojalyk ilerini hasy-da bolsa bir grnini ylmy-barlagy geirilr. ol sebpli-de ekeranylygy we maldarylygy nmine tsir edn drli agdalary tsir edi derejeleri biri-biri bilen baglanyyksyz wrenilr. Bizi pikirimize, ylmy-barlag ileri utgadyrylyp alnyp barylmagy oba hojalyk nmlerini ndrmegi we olary gatadan ilemegi drli oba hojalyk hnrmenleri tarapyndan bir bitewi tema hkmnde wrenilmegi bu nmiligi ahyrky ykdysady netijesini okarlanmagyna alyp barar .

4. Mukaddes ene topragy gurplandyrmak, suw-duz dzgnini, imit maddalary bilen pjnilik derejesini anyklamak hem-de dknleri meilledirilen hasyla dogry ulanyp, okary netije, bol hasyl, ekologiki arassa, gowy hilli nm almak maksady bilen, topragy agrohimiki barlaglaryny geirmegi ola goulsa hem-de dahan birleiklerini her biri in ekin medanlaryny agrohimiki kartasyny dzlse, olary her bir atyza, ekine dknleri ulanmak baradaky teklipnama bilen pjn edilse kem bolmazdy .

5. Pagtaylygy, gallaylygy we ekeranylygy beleki pudaklaryny gwneja, dpli sdrmek in beleki reler bilen bir hatarda, dknleri ylmy esasda, pedaly ulanmaga doly ert we mmkinilik dretmeli. Dahan birleikleri, etraplar, welaatlar bouna ekinleri her bir grni in alar, rekler we yllar bouna gz nde tutulan hasyla ulanmaly dknleri ylmy esasnamaly meilnamasyny dzmegi ola gomagy zerur hasaplaarys .

6. Pagtaylyk urdu jemi ierki nmini emele getirmekde, senagat pudagyny ig mal bilen pjn etmekde mhm orun tutup, ykdysady we durmuy wezipeleri zlmegine oaly ert dredr. Pagtany ig mal grninde dl-de, ahyrky sarp edii taar nmi grninde bazara ykarylmagy pudagy urt in girdeji getiriini has okarlandyrar. onu in urdu pagtaylyk sebitlerinde nah egirme-dokma we tikinilik krhanalary kp mukdarda bina edilr. Bu krhanalarda hem ileri ylmy esasda gurnalmagy we alnyp barylmagy, tehnologiany kmilledirilmegi, tehniki enjamlary ulanylyyny netijeliligini olarlandyrylmagy nmi hilini gowulanmagyna, mukdaryny artmagyna we zne dn gymmatyny peselmegine ardam eder .

7. Pagtany, gallany we ekeranylygy beleki pudaklaryny gwneja sdrmekde suw we dknler bilen wagtynda we gerek bolan mukdarda pjniligini mhm hmieti bar. Olary z wagtynda we gerek mukdarynda berilmezligi hasyllylygy ep-esli dereje peselmegine alyp barar. ol sebpli-de suw bilen pjnilik in ekinleri her bir grni we erleri aratynlyklaryny gz nde tutmak bilen, dahan birleiklerini we dahan hojalyklaryny etrap suw pjnilik edaralary bilen suw pjniligini mukdaryny kadasy bouna mwsmlein we senelein yzgydyny ilp dzmeli hem-de onu esasynda ertnama baglamaly. Eger-de u ertnama bozulyp, suw wagtynda berilmese, onda gnkr tarap itirilen hasyly wezini dolmaklyga borly edilmeli. unu aly ertnamany dahan birleikleri hem-de dahan hojalyklary etrap dkn pjnilik edarasy bilen hem baglamaly we bu erde-de edil suw pjniligindki aly jogapkrilik bolmaly .

8. Dahan hojalygy hakynda Trkmenistany Kanuny dahan hojalyklaryny oba hojalyk nmlerini zbadak ndrmge, gatadan ilemge we erlemge mmkinilik berr. Ondan baga-da, olary kooperatiwlere, padarlar jemgyetlerine, birlemelere we guramalary beleki grnlerine birleip bilndikleri bellenr. Bu agdalar dahan hojalyklaryna z ndrn nmlerini zbadak gatadan ilemge mmkinilikleri dredr. Oba hojalyk nmlerini gatadan ilp erlemeklik dahan hojalyklaryna gomaa girdeji almaga mmkinilik dreder. Bu hojalyklary z tehniki seridelerini netijeli ulanmaklarynda, ele hem, z ndren nmlerini gatadan ilp erlemeklikde kooperatiwlere birikmekleri has pedaly bolar. Hzirki wagtda Trkmenistanda maldarylyk pudagyny nmi bolan derini we i gatadan ilemek entek doly ola golanok. onu in hem dahan hojalyklary kooperatiwlere birleip, derini we i gatadan ilemekligi hem-de olardan taar nmleri ndrmek iin nietlenen uly bolmadyk krhanalary gursalar has maksada layk bolar diip hasaplaarys. Bu hojalyklara oba hojalyk nmlerini gatadan ilen kii krhanalary gurmaklary in dwlet tarapyndan eillikli kreditleri berilmegi dogry bolar diip hasap edris .

9. Dahan birleikleri hakynda Trkmenistany Kanunynda dahan birleiklerini nde oba hojalyk nmlerini ndrmek, gatadan ilemek we erlemek wezipeleri goular .

Ondan baga-da dahan birleiklerini nde z nmilik we maddy-tehniki binadyny sdrmek hem-de pugtalandyrmak, oba hojalyk nmiligine ylmy-tehniki ilerlemni, debaryjy tejribni gazananlaryny we tze tehnologiany ornadyrmak, oba hojalyk ig malyny gatadan ilemek bouna ie girizilen desgalary netijeli pedalanmak hem-de onu esasynda taar nmleri ndrmek, oba hojalygynda nmilik we zhmet bilelemesini, oba hojalyk-senagat golumasyny sdrmge ardam edn guramaylyk-ykdysady releri durmua geirmek, obada erli ig maly we nmiligi galyndylaryny gatadan ilen krhanalary, sehleri ulgamyny sdrmek, yladyhanalary we oba ilatyna hyzmat etmek bouna beleki birlemeleri gurmak arkaly tze i orunlaryny dretmek wezipeleri-de durar. onu in hem dahan birleikleri z ndrn nmlerini mmkin boldugyndan gatadan ilp, olardan ahyrky sarp edijilere barjak taar nmleri ndrip erleseler, birinjiden-, olary girdejileri artar, ikinjiden bolsa, oba ilatyny gomaa i orunlary bilen pjn edip bolar. Bu releri hemmesi oba ilatyny eretli durmuda aamaklary in gowy ertler dreder. Mlim boly aly, hormatly Prezidentimiz Gurbanguly Berdimuhamedow Trkmenistany XX Halk Maslahatynda obalary durmu agdalaryny herlerik meze ertlerde gurmagy wezipe edip gody. u wezipni erine etirmekdede dahan birleiklerinde oba-senagat toplumlaryny dredilmegini uly hmieti bardyr .

10. okarda adylanlardan grni aly, dahan birleiklerine-de, dahan hojalyklaryna-da bazardan bay ykan, iewr hnrmenler olbaylyk etseler netijelilik has okary bolar .

11. Oba hojalyk krhanalaryny iini netijeliligini okarlandyrmakda ylmy hem mhmdigini okarda-da bellp geipdik. ol sebpli-de oba hojalyk ylymlary bilen megullanan edaralary mmkin boldugyndan, her bir hojalyklarda maslahat beriji blmleri dredilip, dahanlary oba hojalyk ilerini dogry we z wagtynda erine etirmek, hojalyklary dolandyrmak bouna degerli maslahatlar berlip durulsa, oba hojalyk nmiligini netijeliligi has-da artardy .

12. urdu oba hojalyk pudagyny sdrmegi we kmilledirmegi meselelerini stnlikli zmekde daary urtlary debaryjy tejribelerini ulanmak hem rn wajypdyr .

ol sebpli-de alymlary we hnrmenleri daary urtlara gidip, olary i tejribelerini igin wrenmeklerini ola gomaklygy-da hmieti uludyr .

13. Oba hojalyk ekinlerini tohumylygyny bu ie riteledirilen ylmy-nmilik hojalyklar alyp barsalar maksada layk bolar. Olar drli ekinleri tohumlaryny ndrijilerden satyn alyp, enjamladyrylan sehlerde guradyp, arassalap we dermanlap, kii gwrmli haltalara (5-20 kg) gaplanylsa, tohumlary uzak mhletlein saklamak in sowadyjy ammarlar ulanylsa amatly bolardy .

14. Oba hojalyk igrlerini hnr derejesini okarlandyrmaga yzygiderli ns berlip durulsa kem dl. Tze tehnologia nmilige ornadyrylanda a-da tze himiki serideler nmilige ulanmaga goberilende oba hojalyk hnrmenleri bu maglumatlar bilen ylmybarlag institutlarda we okary okuw mekdeplerde dredilen okuw merkezlerinde her 4-5 yldan bilimleri kmillediri okuwlarynda tanydyrylmaly. Okuwlar, adata, 1 hepdelik (5 gn) mhletinde bolup biler. Okuwlarda oba hojalyk igrlerine fermer hojalyklaryny we oba hojalyk kooperatiwlerini dretmek, hojalygy dolandyrmak, ekinlere we mallara ideg etmek, hasap retmek, salgytlary hasaplamak, ekinleri tialandyrmak, zyanly mrmjeklere gary gremegi releri aly we.m. soraglar wredilmelidir. Ekeranylyk we maldarylyk bilen megullanan krendeileri, mlkdarlary, dahan hojalyklaryny wekillerini ylmy-barlag institutlarynda, S.A.Nyazow adyndaky Trkmen oba hojalyk uniwersitetinde we olary welaatlardaky ylmy-nmilik synag merkezlerinde hnrlerini kmilledirn okuwlary yzygiderli geirilip durulsa we bu maksat in dwlet tarapyndan malie serideleri goberilse nmilik in bhbitli bolardy. ele-de, malieledirmegi emesi hkmnde daary urt guramalaryny drli taslamalary bouna grantlary ekmekligi hem maksada layk hasaplaarys .

15. Awuly himikatlary ulanmak bouna rite okuwlary guramaly. Bu okuwy her bir oba hojalyk nmini ndrijini ylda bir gezek gemegi hkmanydyr. Okuw geenligi barada ahadatnamasy bolmadyk agdaynda, olary awuly himikatlary ulanmaga hukuklary bolmaly dldir .

16. Oba hojalyk krhanalarynda ilen hnrmenleri bir toparyny wagtynda drli sebplere gr okary bilim alyp bilmediklerini gz nde tutup, S.A.Nyazow adyndaky oba hojalyk uniwersitetinde olara tlegli esasda gaybana okamaga ert dredip bilerdi .

okarda getirilen teklipleri ornadyrylmagy urdumyzda oba hojalyk nmiligini okarlanmagyna, azyk bolulygyny dremegine ardam eder diip pikir edris. ele-de, obalarda adamlary i orunlary bilen pjniligini derejesini okarlanmagyna ardam eder .

Kabul edilen wagty S.A.Nyazow adyndaky 2007-nji yly Trkmen Oba hojalyk uniwersiteti Oguz ayny 21-i .

XX :

. .

. . . .

, .

, , , .

, . . .

.

, .

.

J. tayev

PROBLEMS OF IMPROVEMENT OF AGRICULTURAL

PRODUCTION ORGANIZATION

Realization of the resolutions of the XX-th Halk Maslahaty of Turkmenistan put

forward activization of development and improvement of agricultural production, including:

Organization of agricultural production on a scientific basis: duly realization of agrotechnical activities in plant growing increases thus, crop productivity .

Increase of cotton productivity and fibre output is one of the important problems .

For the decision of this problem it is necessary to investigate stages of cotton manufacturing and processing up to getting ready products and their realization .

Thus, establishment of scientific institute that would carry complex researches on the problems of agricultural production is expedient .

Organization of agrichemic researches of soil and development of agrichemic charts of lots for each dayhan association .

The law of Turkmenistan About dayhan farms gives to dayhan farms opportunity for independent manufacturing, processing and realization of agricultural products, provides their joining up in cooperative societies, joint-stock companies and other types of organization .

The law of Turkmenistan About dayhan association put the a problem of manufacturing, processing and realization of agricultural products. Establishment of large dayhan associations is of great value for development of village for its improvement and for meeting the requirements in job .

Dayhan associations should be supervised by expert`s with good market orientation .

Foundation of research and advisory centers in each a farm would improve the productivity of work of rural enterprises .

Study of foreign experience in the field of the development of agricultural production is of great value .

   

ller, smlik we hawanat dnsi milli institutyny smlikleri ekologiasy we sitologiasy tejribehanasynda ilaty belokly azyk nmleri we hawanlaryny talaba layk ot-im bilen pjn etmekde mhm tze balyk emesi bolan kmelekleri hzirki zaman ylmy tehniki derejede emeli sdrip etidirmegi ollaryny ilp taarlamaga we olary nmilige ornadyrmaga gnkdirilen ylmy-barlag iler alnyp barylar. Bu barlaglar, den belli bolan kmelekleri (weenkany grnleri) ulanmagy gieltmek bilen bir hatarda, olary tze grnlerini sdrip etidirmegi usullaryny ilp dzmek in geirilr .

onu aly-da, iiln agadargadyjy telpekli kmelek iitakeni biologik we ekologik tarapdan wrenip, onu alt sn okary hasylly tamlaryny seip almak hemde olary Trkmenistany ertlerinde kmelekilik hojalyklaryna ornadyrmak in sdrip etidirmegi usullaryny ilp dzmek u ii esasy maksadydyr. ol maksada etmek in iitake kmelegini kmelekilik hojalyklaryna ornadyrmak maksady bilen, zerur bolan maglumatlary almaga mmkinilik bern barlaglary netijeleri bean edilr .

Materiallar we usullar. wrenilen kmelek iitake, agny iiln bygyaprak (Lentinus edodes (Berk.) Sing. (Pleurotaceae mag.), telpekli kmelekler Agarikales tertibine we Bazidiomisetler (Bassidiomycetes) synpyna degilidir. Bu dub we grab agalarynda mekan tutan, gymmat bahaly iiln agadargadyjy telpekli kmelekdir .

u ide baslangy, ilkinji nusgalyk (material) hkmnde iitakni Russiadan (Moskwa oblastyny Zaree sowhozy) getirilen miwe bedenleri we miselileri ulanyldy .

Miwe bedeni telpejigini diametri 4-12 sm, aajygy 2-2,5 sm bolup, ol gowak gberek, tegelek, uly bolmadyk teeli, solak-gour rekde bolar. Tagtajyklary (plastinka) ak, bienden so dilije bolar. Sporalary [6] 9x10 (13x3-4) mkm, silindr ekilli, srmtil umurtga grnli. Sporalaryny toplumy ak. Aajygy 2,0-2,5 sm, merkezden sen, eti ak, redis ysly bolar [1] .

Miselisi (gribnisa) ak, pamyk ekilli, etienden so garamtyl-gour rekli bolar .

Wegetatiw sapajyklar toplumy (miseli) uka diwarlyja gifalardan (sapajyk, diametri 1,5mkm) ybaratdyr. Gifalary arasynda anastomozlar emele gelr. Berkidiji birledirijiler iitakeni dikariotik miselisini wajyp hsietnamasydyr. Drli imit gurawlarynda gifalarda ze ykan kristallar hem ekini (kultura) deedirme durnukly hsietnamasydyr. Olar romb ekilli we ekilsiz (amorf) bolar. iitakeni wegetatiw miselisi lipidleri znde saklaar .

iitake kmelegi alyp bolmaan aminokislotalary, mikro- we makroelementleri, ag kislotalaryny, polisaharidleri, D witamini, kmelek fitonsidlerini wajyp emesidir [6] .

Gury kmelekde polisaharidleri mukdary 35-45%-e dedir, D witamin 980 mkg/g. Beleki kmeleklerden tapawutly, die iitake znde tsin lentinan polisaharidini saklaar .

iitakni tebigatda duan eri Gnorta-Gndogar Azia urtlarydyr. Ol Uzak Gndogarda, Hytada, Gazagystanda, aponiada, Koreada, Wetnamda, Talandda, Birmada, Filippinde we Papua-Tze Gwineada duar .

iitake saprofit kmelek die jansyz organiki madda bilen imitlenr, ol mugthor (parazit) hkmnde hatarly dl .

iitake 2000 yldan-da gowrak dwrden bri aponiada, Gnorta Koreada, Hytada, Talandda, asy aprakly agalary stnlerinde (prsler) emeli sdrilip etidirilr .

Bu kmelek saglyk in rn hmietlidir. Onu dzmindki polisaharid lentinan i keseline we beleki birne kesellere (agazan bay, gepatit B, diabet, allergia, lekemia we bag.) gary tsirlidir .

Kmelek mikologiadaky umumy kabul edilen usul bouna MBI agtylyk mikroskoby bilen kesgitlendi .

Kmelek agarlanan gurawa blp alyndy. tamlary sine syn edildi we olar seilip alyndy [2]. Tejribehana ertlerinde tamlary kp ndrijiliklisini salap almak in olary miwe bedenlerine gzegilik edildi [3-4] .

Barlaglary netijeleri. Barlaglar iitakeni geljegi netijeli tamlaryny salap almaga, tejribehana ertlerinde onu miweleini barlamaga, substrat (toprak ornuny tutujy madda, maddalar toplumy) dzmini salap alyp, onu synagdan geirilmegine gnkdirildi .

nmilikde ulanyly mmkiniliklerini gz nde tutmak bilen, Trkmenistany ertlerinde barlanmadyk, synalmadyk, bu kmelegi (L. edodes) i ije tamlaryny ze ykarmak in onu morfologik sypatlaryna gzegilik geirildi. onu in tejribehana ertlerinde nmilikde ulanyly mmkiniliklerini gz nde tutmak bilen iitake imitlendiri gurawyna ekildi, onu sine gzegilik alnyp baryldy. Barlaglary dowam etmek in imitleni gurawyny taarlamaklyk we ekmeklik gatalanyp duruldy. Onu s aratynlyklaryny tejribehana ertlerinde seljermek maksady bilen tamlar drli imitleni gurawlarda kpeldildi (1-nji tablisa) .

Ilkinji nusgalykdan iitakeni b tamy 1, 2, 3, 4, 5 blnip alyndy .

Olary arassa nusgalyklary 5 gezek gatalanyp, Petri okarajygyna suslo-agarlanan we mineral imit gurawyna ekildi, 27-28oC-da termostatda saklandy (inkubasia) .

tamlary s tizligini wrenmek in 3, 4, 7 we 10 gnden kolonialary diametri lenildi. ele golan tejribede znde doly sp aray ortaa 8 gnde gemegine mmkinilik beren suslo-agarlanan gurawy i amatlydygyny synaglar grkezdi .

Mineral gurawda Petri okarajyklaryny kmelekleri sp rtmegi ortaa 3 gn gij galdy. Geirilen tejribni netijesinde miwe emele geli in i amatly temperatura (25oC) kesgitlendi .

elelikde, barlanan tamlary miwe bedenlerini kemala gelmegi in i amatly temperatura 25oC-dyr; synalan tamlar in vitro ertlerinde (ejikde probirkada, emeli agdada) ekilende, olardan 1 we 3 tamlary sdrip etidirmek, ekip ulanmak in geljegini bardygy belli edildi. Sebbi bu iki tam gi temperatura diapazonynda miwe bedenlerini dwneklerini (primordiler) has kpsini emele getirr .

   

Sora ije tamlar (1 we 3) tejribehana ertinde (10 gatalanmasy bolan tejribe esasynda) arassa (steril) arpada 0,5 litr gwrmli gapda kpeldildi. Gaby btin gwrmini miselini sp tutan wagtyndan balap, 15 gnden so miwe bedenlerini dwneklerini, 25 gnden so bolsa miwe bedenlerini doly grnini emele gelndigi anyklandy .

1 we 3 tamlaryny 1 kg substratdan ortaa hasyllylygy 400 g de boldy .

iitakeni ligno-selluloza materialynda asy aprakly agalary onugasynda, dneleri samanynda, pagta harpygynda sdrip etidirip bolar. Emma prli agalary onugasyny, gyryndysyny ulanmak bolmaar, sebbi olardaky epbikler we fenol maddalary kmelegi miselisini smegini bkdedr. Gyryndyny i amatly mberi 2-3 mm .

iitake kmelegini etidirmge gerek substraty salap almak in tejribehana ertinde, 0,5 litr gwrmli gaplary ulanyp, tejribe gouldy (2-nji tablisa) .

2-nji tablisa Substrat garyndysyny dzmi

   

Substrat dzmi oat garyldy, onu yglylygy 55-60%-e etirildi. Tayn substraty pH 5,5-6,5 bolar aly oa mineral gountgy (heCaCO3) garyldy. Sora substrat awtoklawda 1,7 atm basyda, 121oC-da 1 sagat arassalandy (sterillendi) .

ondan so boksda arassa (steril) substrata amatlylygy bilen tapawutlanan dne miselisi ekildi (inokulasia) .

ele miseli onu sp rten arpa dnejiklerinden ybaratdyr. Dne miselisi asat ownaar, substratda gowy araar. Dnejik iitake miselisi in gomaa imit erleen gap (rezerwuar) hkmnde hyzmat edr. Bu miseli hojalyk in amatlylygy bilen tapawutlanar. Dne miselisini eki legi (norma) substrat massasyny 2%-ine barabar bolar (deedirmek in mysal: onuga miselisini legi ep-esli okary 5-7%) .

Miseli sp, kpelip, substrata araar (kolonizasia), 20 gnde ony tutu rtr, sora kmelegi dwnegi (primordi) we zi drer .

Synag edilen nusgalardan altynjy we sekizinji salanyp alyndy, olary esasynda substrat dzmini i amatly grni taarlandy. Ol dzmi 60%-i agajy kesilendki klkesinden we onugadan (tara), 20%-i pagta harpygyndan, 20(18)%-i kepekden, 2%-i hekden ybaratdyr .

Bu substrat nmilikdk meze, akyn tejribehana ertlerinde synagdan geirildi. Polietilen halta erledirilen steril substrata miseli ekildi. Onu sine, arayna, miwe bedenini emele geline kmelegi hasyllayna gzegilik edildi .

unda mikroklimat ertlerini berja etmek rn wajypdyr, iitakeni miselisini sp kpelip araan dwrnde haltadaky howada CO 2 10%-e enli bolmaly, hasyllaan dwrnde 0,2%-den kp bolmaly dl. Onu kadaly hasyllamagy in gijegndizde 8-12 sagatlyk agtylygy glligi (intensiwnost) 100-200 luks bolmaly .

Temperaturany 21-27oC kde saklamaly. Ortaa yglylyk hasyllamagy baynda 80-95%, kmelekleri ygylan dwrnde 50-70% bolmalydyr .

Selelikde, nmilige akyn tejribehana ertlerinde haltalardaky substratda iitake kmelegi sdrip etidirildi .

Ony ayk medanda ekip etidirmegi mmkiniligi ady edildi. 2003-nji yly gznde oganly heresini twereginde iitake kmelegini erli tamlary ayk medana, dknlenen topraga ekildi, 2004-nji yly Gurbansoltan aynda onu miwe bedenleri ygyldy, olardan bolsa bu grnde geirilmeli iler in zerur arassa toplumy (kultura) blnip alyndy. Emma 2004-nji yly gznde miseli ol erde ekilende hasyl alyp bolmady. ele oasyz netije, mmkin, bu kmelek in howa agdayny amatsyz bolanlygyndadyr [6]. Sebbi 2003-nji yly yzgarlylygy 2004-nji ylyka garanyda okary boldy. Meteorologik sebpleri kmelekleri hasyllayna tsiri, umuman, yly kmeleklere balygyny ol sebplere baglydygy hemmelere mlimdir .

Bean edilen ii dowamynda alnan maglumatlary has wajyplary hkmnde:

1) kmelekleri ekine blnip alynmagyny we arassalanmagyny; 2) imitleni gurawyny salanyp alynmagyny; 3) tejribehana ertlerinde kmelegi sine we kemala gelmegine gzegilik edilip, tamlary salanyp alynmagyny; 4) iitake kmelegini sdrip edidirilmegi in substrat dzmlerini we okumly (imit) goundylary salanyp alynmagyny; 5) nmilikdk akyn tejribehana ertlerinde iitakeni sdrilip etidirilmegini; 6) onu ayk medanda sdrip etidirilmek mmkiniligini anyklanylmagyny grkezmek bolar .

Netije

1. Ilkinji gezek Trkmenistany ertlerinde, Agabatda, iiln kmelek iitakni, agny iiln bygyapragy (Lentinus edodes (Berk.) Sing., Pleurotaceae, Agarikales) miwe bedenlerinden tze tamlar blnip alyndy; 1, 3 tamlary geljegini netijelidigi grkezildi .

2. Kmelek ekinde (kultura) blnip alyndy we arassalandy. Onu miselisi in imitleni gurawy salanyp alyndy .

3. Tejribehana ertlerinde kmelegi sine we kemala geline gzegilik edildi. Onu miwe bedenlerini emele gelmegi in i amatly temperaturany 25Cdygy kesgitlendi .

4. iitakeni i geljegi netijeli 1, 3 tamlaryny tejribehana ertlerinde hasyllylygy 1 kg steril dne miselisinden ortaa 400 g de .

5. nmilik ertlerinde iitake kmelegini sdrip edidirilmegi in substrat (toprak ornuny tutujy madda, maddalar toplumy) dzmleri we okumly (imit) goundylary salanyp alyndy. Bu kmelegi sdrip etidirmek in 20:60:15:5(2)% gatnaygyndaky salanyp alnan substrat pagta harpygyndan, agajy gyryndysy bilen garylan, kepekden we mineral gountgydan (garnuw) ybarat bolup durar. Kmelegi etidirilendki, hasyllany dwrndki, guraw ertleri (temperatura dzgni, CO2 -ni mukdary, ortaa yglylyk) anyklandy .

6. iitakeni ayk medanda ekip kpeltmegi, agny sdrip etidirmegi mmkiniligi ady edildi .

7. nmilik ertlerinde iitakeni sdrmegi teklipleri ilenip dzldi .

nmilik ertlerinde iitakeni sdrmegi kbir teklipleri Iiln kmelek iitakeni miselisi 60% agajy kesilendki klkesinden we onugadan (tara), 20% pagta harpygyndan, 15% kepekden, 5(2)% hekden ybarat substrata ekilende, jadaky temperatura 21-27oC hem-de ortaa yglylyk 80-95% aralygynda bolanda gowy sr we kemala gelr. Miselini eki mukdary substrat massasyny 2%-ine de .

Miselini inkubasiasy sp aramagy we kpelmegi in i amatly temperatura 25 oC-dyr. Inkubasia dwrnde polietilen haltajyklarynda CO 2-ni toplanmasy kp bolanda (10%-e enli) miseli gowy sr, araar we kpelr .

Emma miwelei (hasyllany) dwrnde ol 0,2%-den amaly dl, onu in jadaky howa oat alylyp durulmaly .

iitakeni primordilerini (miwe bedenlerini dwnegi) emele gelini gowulandyrmak (stimulirlemek) in bloklary (miseli ekilen haltajykdaky substrat blegi) gije-gndizde 6-8 sagat agtylandyrmaly .

iitakeni kadaly miwelemegi in ol glligi 100-200 luks kde 8-12 sagady dowamda agtylykda bolmaly, temperaturany 18-21 oC edip saklamaly .

Miweleini baynda ortaa yglylyk 80-95%, kmelekler ygylarka 50-70% bolmaly .

iitakeni hasyllylygy substrat massasyny 20-30%-ine, ol okumly imit maddalary bilen baladyrylanda bolsa 40-50%-e etr .

   

3. .. // : .

. -, 1971. . 245 .

4. .. Pleurotus ostreatus // .1985. 2. . 89-92 .

5. .., .. // . 1987 .

3. . 53-60 .

6. .., .. . : , 1985. . 89-90 .

7. .. // . 1976. 10. .

13-19 .

8. . . .: , 2003. .160 .

..

[Lentinus edodes (Berk.) Sing., . Pleurotaceae, Agarikales], , (1, 2, 3). , 1, 3. . (25). 1, 3 400 1 .

( ). , 20:60:15:5(2) (%) , , (). ( , 2, ), , .

, . .

   

For the first time in conditions of Turkmenistan three stamms (1, 2, 3) have been secreted from edible Lentinus edodes mushroom, the most respective being 1, 3 .

A certain nutrient medium was chosen for growing its mycelium. Optimum temperature (25C) for formation of mushrooms has been determined in laboratory conditions. The average yield capacity of the most perspective stamms 1, 3 at laboratory conditions is 400 g per 1 kg of sterile grain mycelium .

Substratum mixture and nutrient additions (wheat grain and chalk) have been prepared for growing Lentinus edodes mushrooms in production conditions. A certain substratum content has been worked out, containing 20: 60; 15:5 (2) (%) of cotton husk, sawdust, bran and mineral additions (chalk) .

Environment conditions (temperature, CO2 content, moisture, necessary for growing of this mushroom and its reeping have been determined .

The possibility of growing and reproduction of this type of mushroom by sowing its mycelium in open ground has been revealed .

A. Garamyradow, J. Rahmanowa, M. Hasanow, B.Orazlyewa, B.aryewa, B.rewa, N.Kurraewa, I.Danilans

REGE EMELI ELEKTRIK ILEDIJI ATYLAN NSAGLARDA

REK RITMINI BOZULMALARY

Hzirki dwrde drli rek ritmini we geirijiligi bozulmalarynda netijeli bejergi grninde rege emeli elektrik ilediji (EEI) atmaklyk giden ulanylar [7, 9, 13, 16, 17, 20, 24]. rege emeli elektrik ilediji atylan nsaglarda elektrik iledijini emeli ritmini regi z awtomatizmini spontan ritmi, regi boluklarynda golan endokardial elektrody (simi) erinden tgemegi dislokasiasy, endokardial elektrody daky silikon rtgini bitinligini bozulmalary, endokardial elektrody bitin silikon rtgini iinde simi bitinligini bozulmalary, (elektrodmiokard) endokardial elektrody miokardda berkn erini elektrofiziologia geirijilik hsietini tgemegi rek ritmini bozulmalaryny birne tze grnlerini ze ykmalaryna getirdi [3, 25] .

Ii maksady hem rege emeli elektrik ilediji atylan nsaglarda rek ritmini bozulmalaryny arayny we ony anyklamagy meselelerini wrenmekden ybaratdyr .

Barlag dwrnde Kardiologia ylmy-kliniki merkezli hassahanany kardiohirurgia blminde rege emeli elektrik ilediji atylan nsaglary 62-sini barlag edilip wrenildi. Olary 27-si erkek, 35-si aal magala bolup, alary 16-84 a aralygynda .

rege emeli elektrik ilediji atmaga grkezmeler bolup: Atriowentrikular geirijiligi bozulmalary 42 nsagda (67,8%); Sinus dwnni gowaklyk sindromy 20 nsagda (32,2%) boldy. Bejergi resinde rege emeli elektrik iledijini drli kysymlary ulanyldy. Olar halkara ICHD klassifikasiasy [3] esasynda blndiler (1-nji tablisa seret) .

   

DDI 1 1 0 1,6 DDD 5 3 2 8,3

1. Alyn regi ilediji, P baglanan kysymy AAI. 2. Garynjyklary ilediji R

baglanan kysymy VVI. 3. Alyn regi we garynjyklary bilelikde ilediji ylalaykly kysymlary DDI, DDD .

H emme n sagla ra rege e meli e lektrik ilediji atylandan so hassahanadan ykmazdan regi elektrokardiografia (EKG) barlagy 12 ayrmalarda geirildi. rege emeli elektrik ilediji atylan nsag her gezek hassahana z tutanda oa gatadan ki barlaglar geirildi. Operasia edilen 10 nsagda (16%) EKG barlag wagtynda d mysalaryny ygrylma synagy bilen baglylykda miopotensiallary regi emeli elektrik iledijini iine tsiri wrenildi .

Ondan baga-da 5 nsagda gyzyldek sti elektrogrammany (GE) azgylary geirildi [12]. Hemme agdalarda regi elektrik eme li iledijis ini elektrokardiografia azgysy we EKG-de emeli ritmi artefaktyny grni, regi rentgen barlaglary, d mysasyny gyjyndyrma (ygrylma) synagy geirilip, drli kysymda ilen regi emeli elektrik iledijilerine baha berildi .

Alyn regi ilediji asinhron kysymynda, kplen agdada ritmi bozulmalary regi spontan ritmi bilen emeli (artifisial) ritmi arasynda bolup, olary netijesinde alyn rek titremesi we atriowentrikular geirijiligi 2-3-nji derejeli kesilmesi emele gelnligi in bu kysym ulanylmady. Geirilen ii dowamynda fiziologiki tarapdan i oat kysym alyn regi ilediji Pbaglanan kysym AAI kysym bolup ykdy [5, 11] .

Bu kysymda rek ritmini bozulmalary ze ykarylmady. Barlaglary netijesinde, kp alymlary bellei aly, [5, 17] alyn regi fizologiki gyjyndyrmasyny regi zyy fraksiasyny okarlandyry hyzmatyny uludygy bellenilr. Alyn regi iledijisi P baglanan kysymynda ilen regi emeli elektrik iledijileri giden ulanmaklygyna klendiriji faktorlary biri hem sinus dwnni gowaklyk sindromly nsaglarda atriowetrikular geirijiligi peselmesi bilen baglylykda, okary derejeli atriowentrikular kesilmeleri drenligi bolup durar [5, 6, 14, 16] .

regi emeli elektrik iledijisini garynjyklary ilediji VVI kysymda [23] rek ritmini bozulmalary barlaglary netijesinde Rbaglayjy VVI kysymda ilen enjamly nsaglar barlananda olary 5-sinde (12,5%) bigeminia [19], agny artifisial garynjyk topary bilen spontan garynjyk toparyny arasyndaky gezeklemeler bilen dndirilr. Alloritmia hadysasy iimizde 5 nsagda (12,5%). du geldi [3, 10] .

regi spontan-sinus ritmi bilen regi emeli elektrik iledijisini artifisial ritmi gabat gelende gormoniki effekti (concertino effect) ze ykar, ele hadysa 1 nsagda (1,6%) du geldi. nsi zne ekn hadysalary biri hem R baglayjy VVI kysymda ilen enjamly nsaglarda miopotensiallary enjamy iini basyp atyranlygydyr .

Barlaglary netijesinde ele hadysa 3 nsagda (4,8%) du geldi [5, 13, 18, 22, 26] .

DDD enjamy P we R gadagan ediji we trigger tertipde iler. Bu enjamy VDD enjamdaky aly klenen gerimdki ygtyar ediln ygylygy bardyr, onu ginde alyn rekleri we garynjyklary sazlamasy amala ayrylar. Eger-de alyn rekleri zznden ijeligi belenenen i az ygylykdan az bolup balasa, alyn reklere stimul dredilr. Soraky garynjyklary oanmasyny nhili boljagy atriowentrikular geirijiligi agdayna we A-V eglenme ululygyna baglydyr, agny DVI enjamykyda bolup geiine meze DDD kysymly EEI-sinde stimulasiany ygylygy hi wagt bellenenen ululykdan pes bolup bilmez [26] .

Alyn regi gysyly ygylygy peseldigie, stimulator alyn rege we garynjyklara yzygiderli impuls urar, stimulasiany A-V sekwesial rejesini amala ayrar. Alyn rekleri stimulasia ygylygy kesgitli belli agdada saklamak hsieti bu kysymdaky enjamlary aratynlygydyr [21, 24, 26]. Emma fiziologiki stimulasia ileri tutulsa-da, bu grndki stimulatorlar ulanylanda gara zlmeleri dumagy sele dldir, ol gara zlmeleri iki topara: gni stimulasia bilen baglanyykly we tehniki kynylyklar bilen baglylara ertli blp bolar. Stimulasia bilen baglanyykly gara zlmelere ritmi bozulmalary degilidir, olar enjam kadaly ilnde hem duular .

Soky yllarda edebiatlarda rite adalga stimulatory dreden tahikardiasy ze ykdy [7, 8, 9, 20, 21, 24]. Bu mesele ylyrymlydyr we aratyn bean edilmegini talap edr [8, 15] .

regi emeli elektrik iledijisini artifisial ritmini amplitudasyny birden kielmesi endokardial elektrody izolasia ii dwlme-zlme hadysalarynda ze ykyp, elektrody elektrik garylygy sp, EKG derewde impulslary artefaktyna artifisial garynjyk toplumy [13] emele gelmer, ele hadysa 3 nsagda (4,8%) du geldi. Rentgen barlagy geirilende, kplen, elektrody izolasia ii dwlme-zlme eri 1 nsagda (1,6%) wena iinden dayna deri astyna ykan we 2 nsagda (3,2%) regi emeli elektrik iledijisinde elektrody dalan erine gabat geldi. ele habarlary beleki [2, 3] alymlar hem bellerler .

Endokardial elektrody z erinden regi boluklarynda tgemegine dislokasia dilip, ol 2 nsagda (3,2%) ilkinji 3 gije-gndizi dowamynda bolup gedi [17]. Bu gara zlme EKG suratynda de dl, drli amplitudaly artefaktlary we drli garynjyk toplumlary bilen arasynda regi emeli elektrik iledijisini artifisial ritmine baglanmadyk toplumlary ze ykdy. Kliniki ze ykmalarynda operasiadan ki agday gatalanandygy bellenilr. Kplen agdada dislokasia hadysasy regi boluklary gielen nsaglarda ze ykdy [3, 17] .

rek ritmini bozulmalaryny ene-de bir sebbi, ol hem yky gabawy exit-block bolup durar. Alyn regi we garynjyklary miokardyny jerhetlenme alamatlaryny we sklerotiki hadysalary netijesinde miokardy ygrylyjylyk bosagasyny okarlanmagy bilen yky gabawy exit-block ze ykar. Barlanan nsaglary 2-sinde (3,2%) miokardy ygrylyjylyk bosagasyny okarlanmagy 5,0;

5,3 wolta de boldy. EKG suratynda elektrody izolasia ii dwlme zlme hadysasyna meze bolup, rentgen barlaglarynda dwlme zlme tassyklanylmaar .

Daky enjamy kmegi bilen 8-10 wolt goberilende, onda rege emeli ritm baglanylar we bu agday yky gabawy exit-block bilen baglydygy belli edilr [1, 3, 4] .

rek ritmini bozulmalaryny ene-de bir sebbi, ol hem regi emeli elektrik iledijisi atylan 1 nsagda regi emeli elektrik iledijisini atialyk energiasyny tamamlanmagy bilen regi emeli elektrik iledijisini artifisial ritmini altlamasy esasynda drn tahikardia ze ykdy. EKG azgysynda regi emeli elektrik iledijisini artifisial ritmini altlamasy 1 minutda 160 urgy boldy we gyssagly regi emeli elektrik iledijisini alymaklyga getirdi [7, 27] .

Netije

1.regi spontan-sinus ritmi bilen regi emeli elektrik iledijisini artifisial ritmini deedirmesini gz nde tutup, beleki fiziologiki AAI, VAT, DVI, VDD, DDD kysymda ilen enjamlary giilein ulanmaklyk maslahat berilr .

2. regi emeli elektrik iledijisini garynjyklary ilediji kysymy VVI kysymynda alloritmia hadysasy 5 nsagda (12,5%) du geldi .

3. Kplen, elektrody izolasia ii dwlme zlme eri wena iinden dayna deri astyna ykan we regi emeli elektrik iledijisinde elektrody dalan erine gabat geldi .

4. Yregi boluklary gielen nsaglarda endokardial elektrody ilkinji berkemeli grnleri ulanylsa, endokardial elektrody z erinden regi boluklarynda tgemegini dislokasiany ni alyp bolar .

5.Gyzyldeksti elektrografia azgysy regi emeli elektrik iledijisi atylan nsaglarda rek ritmini bozulmalaryny anyklamakda okary derejeli anyklajy usul hkmnde teklip edip bolar .

Kabul edilen wagty Kardiologia ylmy-kliniki 2007-nji yly merkezli hassahana Trkmenbay ayny 10-y

EDEBIAT

1. .., .. . // . 1988. 2. C. 28-31 .

2. .. . .:

,1967. . 78 .

3. .., .. . . : ,1979. C.163 .

4. .., .. . // . 1988. 2. C.104-106 .

5. .., .. . // . 1986. 4.C. 99-102 .

6. .., .. . // .1980. 10. C. 31-35 .

7. .., .. . // . 1989. 8. C. 100-102 .

8. .., .. . // . 2001. 2. C.4-9 .

9. .., .. . // . 2000. 11. C.4-8 .

10. ..,.. . // . 1984. 12. C.27-29 .

11. .., .. . // . 2005. 2. C.7-10 .

12. .., .. // . 1998. 4. C. 24-27 .

13. .., .. . // . 1990. 4. C. 57-59 .

14. .., .. . // . 2001. C. 15-20 .

15. .., .. . // . 2002. 8. C. 46-47 .

16. Bednarek J.et al. // Przegl Lek. 2004; 61(6):715-7. Poland .

17. Brevik K. et al. //Acta med.Scand,1979, vol 206, p.153-159 .

18. Ciaramitaro G. et al. // Ital Heart J Suppl. 2005. Oct; 6(10):627-34. Italy .

19. Keefe D.B. et all // Brit.Heart.J.1981, vol 45, p. 105-108 .

20. Lelakowski J. et al.//Wiad Lek. 2005; 58(11-12):694-6. Poland .

21. Milasinovic G. et al. // Pacing Clin Electrophysiol. 2006. Apr; 29(4):406-12. United States .

22. Hanley P.C. et al // Mayo Clin.Proc. 1984, vol 45, p.105-108 .

23. Heist EK. et al. // N Engl J Med. 2005. Oct; 353(16):1742-4; author reply 1742-4 .

United States .

24. Ishikawa T. et al. // Pacing Clin Electrophysiol. 2002. Feb; 25(2):195-200. United States .

Perrins E. et al. // Med.clin.N.Amer -1984,vol 68. 5.P.1111-1138 .

25 .

26. Sperzel J. et al.//Heart Rhythm. 2005. Nov; 2(11):1203-10. United States .

27. Vijayaraman P. et al.//Pacing Clin Electrophysiol. 2002. Feb; 25(2):220-2. United States .

., ., ., ., ., ., ., .

() . , , , .

.

62 , - . 27 35 16 84 .

20 (32,2%), 42 (67,8%). 4 ID. 12 , , (), . I. R , . . . . , .. . , .

A.Garamuradov, D.Rakhmanova, M.Khasanov, B.Orazlyyeva, B.Charyyeva, A.B.Orayeva, N.Kurrayeva, I.Danilyanss

HEART RHYTHM DISTURBANCE OF PATIENTS WITH IMPLANTED

ELECTROCARDIOSTIMULATOR

Electriccardiostimulation (ECS) is a wide spread method of treatment of different rhythm disturbances of heart and cardial conduction. Moreover, interactions of artificial pacemaker with spontaneous automation center, displacement of electrode in cardial cavity, disturbance of electrodes continuity as pacemaker brought to the emergence of new problems of heart rhythm disturbance, connected with electriccardiostimulation .

The article concerns the problems of diagnostics of rhythm disturbance of patients with implanted electriccardiostimulators .

The authors have examined 16-82 year old 62 patients (27 men and 35 women) with implanted ECS, conducted at cardio surgery department of Cardiology Hospital with scientific-clinical center .

The main indications for electrocardiostimulator implantation were the following: syndrome of sinus nodes weakness of 20 patients (32,2%), disturbances of atrioventicular conductivity of 42 patients (67,8%). 4 stimulation regimes of ICHD classification were used. The patients were registered for electrocardiogram (ECG) in 12 leads for the control of system of implanted ECS. The test of possible effect of myopotentials upon the work of biocontrolled stimulators, the record through esophageal electrogram (TEEG), X-ray examination of heart were conducted during ECG studies. Stimulation in AAI was the most physiologic one. Allorhythmia and biharmony, sharp amplitude decay of artifact impulses were registered while examining patients with R-inhibited ECS. Such phenomena may occur during the break of electrode without the disturbance of isolation. The break of electrode took place at the exit from vein cavity to subcutaneous fat and at the place of electrode ligation for hanging of ECS in soft tissues. Displacement of endocardial electrodes took place with usual electrodes in cases (patients) with dilatation of cardial cavity. In some cases (patients) the reason of stimulation disturbance was outlet block, that is the increase excitation threshold of myocardium at the place of electrode contact. There was observed tachycardia connected with exhaustion of ECS power source .

   

u ii esasy maksady Merkezi Kpetdagy akarlaryny suwuny hilini, olardaky sn suwotulary grnlerini barlag etmekden, olary netijesinde suwu hiline baha bermekden we aklama ilp dzmekden ybaratdyr. unu bilen baglanyykly suwotulary dag akarlaryny ekosistemalarynda, has-da ilkinji organiki maddalary ndrijisi hkmnde, uly hmiete eedigini bellemek erliklidir. Suwotulary dzmini mesemlim tgemegi a-da olary ksiz kpelmegi howdanlary ekologik durnuklylygyny bozulmagyna aatlyk edr .

Merkezi Kpetdag akarlaryndaky suwotular baradaky ilkinji maglumatlary [2, 3, 8] alnany bri onlara yllar gedi. onu in soky onyllyklarda sebitde twerekdki gurawa hojalyk ilerini tsirini glenmegi bilen baglanyykly algoflorany drlligini ze ykarmak zlmegini talap edn wajyp meseleleri biridir. Ol suw ekoulgamlaryny ze ykmagyny, aayny, olary hzirki agdayna dnmek in zerur ertleri biridir. ol sebpli floristik barlaglar bilen birlikde algosenozlary mukdar tadan kemala geli wrenildi, saproblyk indikatorlary ewtrofirlenii grkezijileri hkmndki suwotular ze ykaryldy .

Akarlary biologia agdayna dnilmegi in gerek maglumatlar alyndy. Gidrohimiki barlaglar geirildi, suwlary duz dzmi, wajyp kationlar we anionlar kesgitlenildi. hli iler suw ataklaryny ekologik jhtleri we goralmak meseleleri hasaba alnyp geirildi .

Materiallar we usullar. Material hkmnde Merkezi Kpetdagy akarlaryndan (Sekizap, Kelete, Arabilap, Altyap derajyklary, Sne jlgesini emeleri) 20032005-nji yllary drli paslynda alnan alkologik we gidrohimiki nusgalyklar ulanyldy. Nusgalyklar suwu akymyndan, dalary, betonlary stndki sntgilerden, suw astynda galan agalary ahalaryndan, suwly gaalary znden alyndy .

Fitoplanktona, bentosa we perifitona (rtn sntgi) degili jemi 152 algologik nusgalyklar alyndy we toplandy, diatom suwotularyny 42 hemielik preparat taarlanyp, mikroskop bilen wrenildi. Gidrohimiki nusgalyklar seljerildi [1, 8] .

Hemme nusgalyklar formalin bilen ilp taarlanyldy. Tejribehanada nusgalyklar BIOLAR we MBI-11 mikroskoplar bilen seredilip wrenildi [6]. Saprobiologik barlag Unifisirlenen usul bilen suwu hiline gzegilik etmek [9] bouna geirildi .

Barlaglary netijeleri. Merkezi Kpetdagy kii deralary, kplen, suw pjniligini esmesi we halky dyn aly erleri hkmnde ulanylandygy in, olary sanitar agdayna we z-znden arassalanmaklygyna ns berildi: hemme geiriln ilerde howdanlary goragyny pjn edn ekologik nukdanazarlar gz nde tutuldy .

u babatda bellemeli zat, agny suw obektlerini agdayna ekologik baha bermek in zerur bolan gidrobiologiki ylmy maglumatlary ygnamaklygy rn wajyp meselelerdigi bhesizdir. Olary zlmegi in dwr talabyna layklykda algoflorany agday we esasy howdanlary hem sebitdki akarlary suwuny hili gli depginde wrenilmelidir. u derewde die algosenozlary flora dzmi dl-de, suwu hilini grkezijileri hem wrenilr. Bu bolsa onu mhm aratynlygydyr .

Grkezilen talaplary berja etmek in, floristik gzegilikden baga-da, algosenozlary sini we kmillemegini wrenmek, saproblygy indikatorlaryny ze ykarmak: suwotulary ewtrofirlemek grkezijisidigini hem abiotik faktorlary gz nde tutmak esasynda akarlary hakyky sanitar-biologik agday barada maglumat almaklyk zerur boldy. Bu bolsa algologik iler bilen bir toplumda gidrohimiki gzegilik geirilmegini (duz dzmi, kationlary we anionlary anyklanylmagy) ertlendirdi .

Suwu duz dzmi we ondaky biogen elementler. Merkezi Kpetdagy akarlaryny gidrohimiki dzgni barada maglumatlar jemlendi. Olary umumy minerallamagy okary dl: 368,9 (Snede) we 480,9 mg/l (Arabil derasynda) aralygynda tgp durar .

Deedirme nukdanazarynda garalanda Kpetdagy akarlaryny suwuny minerallamagy birneme okarylanandyr [4, 5]. Altyap derajygynda 19521956. suwu minerallamagy 239-339 mg/l, 19941996.381-453 mg/l de bolupdyr. ol yllarda Sekizap derasyny suwuny minerallamagy 410-450 mg/l bolup, hasabat dwrnde alnan maglumatlara gr 473,2 mg/l etr. Hemme ataklary, emeleri suwunda HCO3gidrokarbonatlar we Na++K+ ionlary agdyklyk edr. Suw z himiki dzmi bouna sji, gidrokorbonat grnli, onu talhlygy okary dl, 4,8 mg/ekw/l etr .

Kpetdagy suw akarlarynda biogen elementlerini toplanmasy, konsentrasiasy okary dl. Altyap we Arabil derajyklary belekilere gr ol elementleri kbirini

mukdaryny okarraklygy bilen tapawutlanarlar. Olarda biogen maddalar u mukdarda bar:

ammoni azoty 0,06-0,580 mg/l; nitritler 0,009-0,016 mg/l; nitratlar 0,070-0,120 mg/l;

fosfatlar 0,008-0,019 mg/l, kremni 0,145-0,250 mg/l; demir 0,080-0,360 mg/l. Tomus alarynda biogenleri mukdary kpelr. Mysal in, 2003-nji yly Gorkut aynda ammoni azotyny mukdary 0,580 mg/l, nitritleri 0,075 mgN/1 etdi, bu REAT i (rugsat ediln aryk toplanma) soky mberine laykdyr. olarda demri we kremnini konsentrasiasy hem okarydyr: degililikde 0,360-0,110 mg/l we 0,250-0,220 mg/l .

Suwu hili aram hapalanma toparyna degilidir. Ergin kislorody i az toplanmasy 7,95 mgO2/l, i kpi 9,65 mgO2/l etr, kisloroddan ganma 98-120%-e dedir .

Algologik barlaglar. Dag akarlarynda suwotular birne ekotoplarda du gelrler. Derajyklary, emeleri akymynda, hakykatda, plankton algosenozlary dremer, iki-eke diatom suwotularyny bir blegi, ggmtil trihomalar we sapak ekilli ayl suwotular gabat gelr. Die bwetli erlerde, howuzlarda, suw gatlaklarynda ggmtil Oscillatoria tenuis f.uralensis, O. terebriformis we kpsanly diatom, suwotularyny, esasan-da, Cymbella, Nitzschia, Cocconeis, Gomphonema uruglaryny wekilleri bar .

alt akan derajyklary daly kenarlarynda yglygy kp erlerinde ggmtil suwotulardan Rivularia coodunata, ele-de, kp mukdarda Scytonema occelatum, Tolythrix tenuis duar, bu senozda diatom suwotulary drli grnli bolar: Epitemiia argus, Diatoma vulgare, Nitzschia gracilis, Synedra ulna .

Akarlary kpsinde ayl suwotulara degili sapak ekillileri Cladophora glomerata, Stigoclonium tenue bardygy bellenilr .

Merkezi Kpetdagy akarlaryny algoflorasy reofilleri we eme suwotularyny grnlerini okary prosentini bardygy bilen hsietlendirilr .

Her akary (Sekizap, Kelete, Arabil, Altyap derajyklary; Sne jlgesi) algosenozyna aratynlykda, mmkin boldugya jikme-jik seredildi .

Sekizapda, Germap obasynda, gzde planktonda iki-eke Oscillatoria tenuis, O. terebriformis, diatom suwotulary Cymbella affinis, C. ventricosa, Nitzschia fontikola, N.apiculata, Cocconeis placentula, dinofitler Ceratium hirundinella, Scenedesmus quadricauda, Pediastrum duplex duar. ol pasylda suw gatlaryny iinde Rhoicosphenia curvata, Cymbella affinis diatomlardan, Gloeocapasa sp., G. turgida, Oscillatoria tenuis, O. terebriformis, Merismopedia glauca ggmtillerden, Pediastrum duplex, Cosmarium laeve, Coelastrum microporum ayllardan gabat gelr .

Suwotulary aglaba kpsi da znde, rtklerde ze ykaryldy. Bu erde Spirogyra sp., Mougeotia sp., olary arasynda sn ggmtiller we diatomlar kplk edr. Has kp mukdarda ggmtil Calothrix parietina, O. tenuis, Pseudanabena papillaterminta tapawutlanarlar. Kpsanly diatomlary arasynda Cymbella affinis, C. tumidula, Sunedra ulna, Diatoma hiemale agdyklyk edr. Derany ugry bouna rtk suwotulary kplk edip, sounda esasy orny galofiller tutar .

Kelete aynda beton diwarlarda kp mukdarda drli grnli sntgileri senozy bar. Gzde sntgileri arasynda suwotulary 46 taksony gabat gelr: olary 24-si diatom, 12-si ggmtil suwotudyr. Diatomlary arasynda Rhopallodia gibba, Diatoma elongatum, Epithemia zebra, Cymbella tumida, C. Affinis, bolsa Gloeokopsa magma, G. minuta, Phormidium favosum, Oscillatoria tenuis f.uralensis, Calothrix parientina has kplgi bilen tapawutlanar .

Arabilapda, dyn aly zolaklarda, dalary we suw astynda galan zatlary znde kp mukdarda sapak ekilli Cladophora glomerata, ele-de, onu bilen bilelikde Oedogonium sp., Spirogyra crassa, Zygnema sp. sr, bu bolsa belli bir derejede suwu hapalanmagyna aatlyk edr .

Deradaky sntgileri senozy bentos bilen mezedir, bu erde hli-indi diatomlary Navicula, Gomphonema, Nitzschia uruglaryny we ggmtilleri Oscillatoria, Phormidium uruglaryny wekilleri duar .

ularyky aly Altyaby hem Sne jlgesindki emeleri algosenozlary wrenildi .

elelikde, akarlary barlaglary olar in perifitonin, agny sntgi rtgini, senozlaryny, haal akymly erler in bolsa mikrofitobentosykyny hsietlidigini grkezr. s paslynda olary dzmi durnukly bolup, die diatom sywotularyny hmieti glenr. Akarlary aagyndaky bleklerinde hakyky dag grnleri dp galar, reofilleri sany azalar, galofilleri hmieti artar .

Merkezi Kpetdagy akarlaryny algoflorasynda jemi 256 grni we 29 grn hili ze ykaryldy, olar 6 blme, 10 synpa, 19 tertibe, 48 magala we 72 uruga degilidir (1-nji tablisa). Bu bolsa algologik barlaglary netijesinde sebiti akarlary baradaky maglumaty ep-esli artandygyna, agny stni doldurylandygyna aatlyk edr. Onu in die bir mysal eterlikdir: XX asyry 70-nji yllaryny baynda sebitde suwotulary 192 taksony bellidi [7] .

1-nji tablisa Merkezi Kpetdagy akarlaryny algoflorasyny taksonomiki hsietnamasy

   

Maglumatlar Cyanophyta, Bacillariophyta we Chlorophyta blmlerde, taksonomik drlligi artandygyny grkezr .

Merkezi Kpetdagy akarlaryny suwotularyny sistematiki dzmi ggmtil

suwotulary okary taksonomik drlligi bilen tapawutlanandygyna aatlyk edr:

olar 3 synpdan, 5 tertipden, 14 magaladan we 24 urugdan durar (1-nji tablisa). u blmi wekiilleri dag akarlaryny florasyny zenini dzr [7] .

Sebiti akarlaryny florasynda birinji eri diatom suwotulary 2 synpdaky 121 grn tutar. Suwotulary aglabasy Pennatophyceae synpyndandyr 117 grn, 25 grn hili. Bular Raphales (103) we Araphales tertiplerini (14) wekilleridir .

Merkezi Kpetdagy suw akarlarynda dinofitleri getirilmndigini bellemek gerek. Hasabat dwrnde bu blmi iki wekiline gabat gelindi: Cystodinium phaseolus we Ceratium hirundinella. Bu sebit in Euglenophyta blmi wekilleri Euglena hemichromata we Astasia klebsii hem ilkinji gezek getirilr .

Suwu saprobiologia hsietnamasy we hili. 19951996-njy yllarda Altyap we Arabilap derajyklaryny etraplaryna geirilen i sapar (ekspedisia) barlaglary olary akymynda durmu hapalaryny (awtoulag tigirleri, metal dwkleri we.m.) bardygy barada aatlyk edr. Ammoni azotyny toplanmasyny okarlanmagy bolsa biynjalyk bolmaga esas berrdi .

20032005-nji yllardaky saprobiologik barlaglary maglumatlary sebitdki ekologik agday has oatlaandygyny grkezr. ze ykarylan indikator suwotularyny hsietnamasy olary suwdaky duz dzmine gra gabat gelini grkezr (2-nji tablisa) .

2-nji tablisa Merkezi Kpetdagy suwotularyny ekologik hsietnamasy, taksonlary sany (%) Jemi Oligogaloblar Galofinler Galofoblar Indifferentler Mezogaloblar 116 (41,4) 32 (27,5) 40 (34,5) 4 (3,5) 34 (29) 6 (5,5) Olary saprobiologia hsietnamasyna gr algoflorany dzminde jemi 7,8% has arassa suwu, 19% arassa suwu grkezijileri, 21,5% -mezosaproblar, 51,5% mezosaproblar duar (3-nji tablisa). Polisaproblar du gelmedi, emma, aratyn-da Gkderni, Arabili sebitlerinde kp mukdarda sapak grnli gk suwotularyny kpelmegi azody mukdaryny okary galandygyny tassyklaar. Altyapda ewglenalary ze ykarylmagy suwu organiki hapalanandygyny grkezr .

3-nji tablisa Merekezi Kpetdagy suwotularyny saprobiologiki hsietnamasy, taksonlary sany (%)

-mezosaproblar -mezosaproblar Jemi Ksenosaproblar Oligosaproblar 79 (28,2) 6 (7,8) 16 (19) 17 (21,5) 40 (51,5) elelikde, geirilen gidrohimiki we gidrobiologik seljermeler (analizler) akarlary suwuny okary hillidigini (duz dzmi, biogenleri kii toplanmasy) grkezr, emma ol bir wagty znde, onu belli bir derejede hapalanandygy (azody okary toplanmasy) we -mezosaproblary hem -mezosaproblary deedirme kplgi Merkezi Kpetdagy akarlaryny goramak in re grlmegini talap edr .

Netije

1. Merkezi Kpetdagy esasy akarlaryny yllyk ekologik monitoringi geirildi .

2. Suwotulary esasy ekologik toparlaryny dzmi we gurluy wrenildi. Sebiti algoflorasy dzmi beik dag suw ataklary in hsietli grnleri gatnaandygy bilen hsietlenr: onda reofilleri we suwotylary eme grnlerini gterimi (%) okary. Diatom suwotulary okary taksonomik drlligi bilen tapawutlanar (146 takson): Raphinales tertibini Naviculaceae we Nitzschiaceae magalalaryny has kp grn sany belli edildi .

3. Merkezi Kpetdagy akarlarynda suwotulary jemi 256 grni we 29 grn hili (285 takson) ze ykaryldy, olar 6 blme, 10 synpa, 19 tertipbe, 48 magala we 72 uruga degili. Merkezi Kpetdagy algoflorasy baradaky maglumatlary sti dolduryldy. Sebit in suwotulary tze grnleri ze ykaryldy: Euglena hemichromata Skuja., Astasia klebsii Lemm .

4. On (13) grkeziji parametr: suwu durulygy; pH wodorod ionlaryny, ammoni, nitrit we nitrat azotyny, fosfory toplanmalary (konsentrasia); kisloroddan ganmagy gterimi, kislorody biohimiki pedalanma; fitoplanktony biomassasy, fitoplanktony umumy nmi, z-zni arassalay we hapalay indeksi, saproblylyk indeksi bouna akarlary suwuny hiline baha berildi. Suwu hili aryba arassa aram hapalanan klere degili. Suwy pedalanmak we irrigasia bouna teklipler ilenilip taarlanyldy .

nmilik in amaly teklipler, maslahatlar Akarlary aap saklamak we olary suwlaryny gerek derejedki hilini pjn

etmek in:

1) olary bassenindki gyrymsy aga smliklerini aap saklamaly we dikeltmeli;

2) grkezilen maksatlar in hem-de sebitdki geiriln hli ilerde, islendik hereketlerde, akarlary alymyndaky we eleter dag jlgelerindki dyn aly zolaklaryny ulanylyyny arassaylyk kadalaryny berja edilmegi in, berk gzegiligi ola goulmagny zerurlygyny gz nde tutmaly;

3) akyn wagty iinde akarlary derelerindki we emeleri tweregindki toprak-topury ulanylyyny amatly kadasyny ilp dzmeli .

   

1. .. . .:

, 1973. .270 .

2. .. // . . ,1960. . 6. .116126 .

3. .. . , 1972. .1. .

249 .

4. .. . : , 1976. .295 .

5. .. . , 1980. .98 .

6. . // .1(1951); .2(1953);

.4(1951); .6(1954); .7(1955); .8(1959); .10; .11(1982);

.14(1983) .

7. .. - // . .

C... 5. 1968. .23-28 .

8. .., .. . .: ,

1988. .238 .

. .,1977. . III. ( 9 .

). .228 .

..

, .

. , : .

256 29 (285 ) 6 , 10 , 19 , 48 72 . . : Euglena hemichromata Skuja Astasia klebsii Lemm .

13 : ; , , , ; , (5); , , , .

- - .

.

:

- .

, .

, , .

   

ELABORATION OF THE PROGNOSIS OF THE QUALITY OF WATER

OF CENTRAL KOPETDAG WATER-CURRENTS

In the result of hydrobiological, algological and hydrochemical investigations the content and the structure of the main ecologic groups of water-plants have been studied .

The regional algoflora is characterized by Alpine forms with high percentage of rheophiles and spring types of water-plants .

256 types and 29 varieties of water-plants from 6 parts, 10 classes, 19 orders, 48 families and 72 kinds have been discovered in Central Kopetdag water-currents .

Information on flora content of Central Kopetdag algoflora has been supplemented .

New for this region types of water-plants such as Euglena hemichromata Skuja and Astasia Klebsii Lemm have been revealed .

The quality of water has been tested from 13 positions (its transparency, concentration of pH-ions, ammonium, nitrite, nitrate nitrogen, phosphorus concentration, and so on) .

The quality of water is on the level of extremely pure a bit polluted .

Some recommendations on water utilization and irrigation have been worked out:

Storage and restoration of arboreal plants and shrubbery in their basins .

Monitoring of sanitary regulations of exploitation of recreation zones at flood-lands and available mountain gorges .

Optimum regime of exploitation of soil-grounds at flood-lands and around of springs as well as investigation of measures directed to support such regime should be worked out .

   

Trkmenistan dwleti Garasyzlygyny alany bri urdu abadanylygyny i mhm grkezijilerini biri bolan ilaty saglygy dwlet derejesinde nsde saklanan wajyp ugurlary biri bolup durar .

Saglyk Dwlet Maksatnamasyny stnlikli durmua geirmek maksady bilen 1998-nji yly Nowruz ayny 13-ne Demir ol hassahanasyny Trkmenistany ylymlar Akademiasyny Fiziologia instituty bilen birledirip, Fiziologia ylmy-kliniki merkezli hassahana dredildi. Geirilen zgeri fiziologia ylmyny saglygy goray amaly ulgamy bilen igin we utgaykly smegini pjn etdi .

Saglyk Dwlet Maksatnamasynda grkezilen erli howa ertlerinde adamy saglygyny goramak, pugtalandyrmak babatda hassahanany Fiziologia ylmy-kliniki

merkezinde (FYKM) geiriln ylmy ileri ugry kesgitlendi. Olar ulardan ybarat:

1. Daky gurawy tsiri arkaly kesellemezden bedende dren tgemeleri fiziologia-klinika tarapyndan wrenmek we alnan netijeleri esasynda kesellemek howpuny peseldn, onu ni alan releri hdrlemek .

2. Adamy saglygyny nsaglamazdan, ijeligini bolsa zhmet ekn dwrnden aklamak bouna, ele hem hnr kesellerini ni almaga gnkdirilen ylmy-barlaglary geirmek .

3. Nsazlyk hadysalary we agdalary dreini, sini ir ze ykaryy, bejerii aratynlyklaryny wrenmek we olary bejeri relerini ilp ykarmak .

4. erli smlikleri melhemlik hsietini we bedeni fiziologiki ulgamlaryna edn tsirini wrenmek .

Belli boly aly, Trkmenistan zni howa ertlerini aratynlyklary bilen tapawutlanar: gije-gndizi dowamynda howany gyzgynlygy 15-20o C, kwagtlar bolsa bulardan hem uly derejede tger, ele hem yly 6 ayny dowamynda gurak, yssy howa saklanyp gelr. Dowamly tsir edn okary gyzgynlyk we erden, binalardan, ele hem asmandan goberiln, deri rtginden geijilik hsieti uly bolan, infragyzyl

hleler tsir edip, adamy bedeninde drli tgemeleri dremegine sebp bolar:

sagdyn adamlarda bolup gen fiziologiki-biohimiki hadysalary dartgynly gemegine, kesellemek howpy bar bolan adamlarda onu dremegine, nsaglarda bolsa keseli mwjemegine, beterlemegine getirip bilr. elelikde, Trkmenisnany howa ertleri fiziologiki ulgamlara uly agram salmak bilen adamy kadaladyry wezini doldury mmkiniliklerini klenmegine, khalatlarda bolsa etmeziligine getirip bilr. Bu babatda ay 14-e etmedik agalar, gartaan we garry adamlar, birne igimajy keselleri bolanlar, ele hem yssy howa ertlerinde agyr fiziki zhmet eknler howp topary bolup durarlar .

ulary gz nde tutup, sagdyn we keselli adamlary, wajyp fiziologik ulgamlaryny: gan alany, peew ykary, iki mzler, ylylyk sazlay ulgamlaryny yssy howa ertlerinde sazlany, olara ugunlay ollary wrenildi .

Daky gurawy sebplerine, kesel dremek bilen bagly bolan hadysalara ugunlamakda, ele hem te tsir edn sebplere garylyk grkezmekde gormonlary hmieti in uludyr. onu in bedende gormonal agday endokrin dl kesellilerde hasy derejede tgendigi bizi hnrmenlerimiz tarapyndan anyklanylar we degerli serideler bilen bejerie dzedi girizilr .

urdumyzy ginde bedeni gormonal agdayny wrenmegi i ine we ylyrymly trleri u merkezde erine etirilr, agny gany plazmasynda bwrek sti mzleri gormonlaryny mukdary (oksikortikosteroidler) we gany plazmasynda galkan ekilli mzi ileini grkezn belok bilen birleen odu mukdary, ganda we peewde kateholaminleri mukdarlary anyklanylar .

Adamlary gormonal agday olary ayna, jynsyna, erine etirn iini hsietine we agyrlygyna baglydygy grkezildi [10,16] .

Nsaglary, kesel dremek howpy bolan adamlary, sag adamlary gormonal agdayny zgerilerini we aratynlyklaryny kesgitlemek we hasy gormonal agdaynda adam zyanly we kesel drediji sebplere sezewar bolandygyny bilmek, lukmanlar in keseli anyklamakda, aklamakda we bejeri relerini geirmekde mhm grkeziji bolar. Gormonal serideler, olary ingibitorlary ulanylanda bu netijeleri gz nde tutmaly. Gormonal agday z wagtynda geirilen barlaglary, kmil bejeri ilerini geirmge, keseli we onu agyr gara zlmelerini ni almaga mmkinilik berer .

Howany okary gyzgynlyk ertlerinde gan alany ulgamyny dartgynly agdada bolmagy bilen baglanyykda wezini doldury ugunlay mmkinilikleri we ugunlay hadysalary peselndigi adyladyryldy .

Yssy howa ertini rek-gan damar ulgamynda yz galdyryjy tsiri tejribede barlandy. Daky ylylyga, has okary derejede pasyllayn ugunlamada regi tialyk mmkiniliklerini pese dmegi, agny regi ndrijilik mmkiniligini kemelmegi, ygrylyyny peselmegi, esasanam, regi muskul diwaryny diastolik mmkiniligini we regi ep garynjygyny dartgynlygyny, regi muskul diwaryny beta-adrenoreaktiwligini hem-de barorefleks blegini hronotrop dugurlygyny okary galmagy anyklandy [11,13]. rek-damar ulgamyny gan hereketini esasy grkezijilerini bozulmalaryny, okary gan basy keseli dremek howpy bolan nsaglary ir mhletde ze ykarmak maksady bilen tahoossillografia (TAHO) we reoensefalografia (REG) usullary kliniki barlaglar toplumyna girizildi .

TAHO we REG usullary bilen beni gan hereketindki, merkezi we ulgamlayn gan alanyyndaky tgemeler dereldi. Toplumlayn barlaglar gan basyy okary galma keselini balangy agday bolan nsaglarda ulgamlayn hem-de beni gan alanyyny bozluyny drt grnini ze ykarmaga mmkinilik berdi, agny giperkinetiki, gipokinetiki, eukinetiki we garyyk. Bu usullar umumy we kelle benisini gan hereketini agdayna baha bermek bilen ir wagtdan merkezi nerw ulgamyny kelle beni gan damarlaryny nsazlyklaryny, gan basyy okary galma keselini anyklamakda hem-de kesgitlenenden so oa geiriln bejergileri netijeliligine baha bermekde ygtybarlylygy bilen tapawutlandylar [3,17] .

Saglyk Dwlet Maksatnamasynda enni we agany saglygyny goramak ns merkezinde saklanan esasy ugurlary biri bolup durar .

Trkmenistany yssy gurak howa ertlerinde doglan we aaan sagdyn bbekleri ylylyk sazlay ulgamyny ijelik, kmillei agday barada yzygiderli barlaglar geirilmndi. uny goz nde tutup, enni we bbegi gyzgynlyk sazlay ulgamyny ijelik agdalary ilkinji gezek bilelikde we klenen wagty iinde pasyllar bouna wrenildi [6]. Barlaglary netijesinde eneleri we agalary deri rtgini gyzgynlygyny i okary derejesi tomus pasly, i pes derejesini bolsa gy pasly bolandygy anyklandy; deri rtkden suwuklyk itiri hadysalary tgemegi hem pasyllara kybapda boldy. elelikde, pasly yssy howasyna ugunlaan enelerden doglan agalarda hem okary gyzgynlyga bolan durnuklylygy alamatlary tapyldy. Bu bolsa, z gezeginde, eneleri ylylyk sazlay ulgamynda bolup gen fiziologiki hadysalary olary gwresindki agalaryny ylylyk sazlay merkezini iinde yz galdyrandygyna aatlyk edr [5] .

Malada, bedeni baga eri bilen deedirenide, deri rtkden suwuklyk itirilii has uly bolmagy, tomus pasly bolsa 2-3 esse artmagy kelle benisini aay in wajyp merkezlerini gyzgynlyk mydamalygyny saklamaga gnkdirilen fiziologiki ulgamyny agalarda pasyllara layk tgendigine aatlyk edr. Bu netijeler ilkinji gezek alyndy we nesil saglygy berja etmge ylmy tadan esaslanan ol grkezr, agny enni saglygyny daky gurawy aa tsirlerinden goramaklyk sagdyn nesil nmegi girewidigini tekrarlaar [4] .

Hzirki wagtda agalar fiziologiasynda okary gyzgynlygy madda alygyny geiine tsirini bardygyny wrenmekde hmietli maglumatlar bar. Ol ganda purini we fosfady saklanmagy, peew bilen oksalady ykarylmagy grninde ger. ele agdada bwregi howply gara zlmesi dismetabolik nefropatia ze ykar. Bizi sebitimizde purin we oksalat alygy bozulmagy esasynda dren nefropatiany garyyk grnleri hsietlidir. Madda alygy bozulmasy esasynda drn nefropatialy agany bwregini osmos sazlay iinde nsazlyk drer, agny bu synany goaldy we suwuklandyry ileri bozular [14] .

Trkmenistany Saglyk Dwlet Maksatnamasynda adam nsaglamazdan ozal, onu saglygy barada alada edilmelidigini nygtalar. Bu die bir sosial mesel bolman, esem urdumyzy ykdysady sine itergi bern wajyp sebpleri biridir. Adamy saglyk agday bolsa gi manyda alnanda, onu hasy hem bolsa bir keseli oklugy bilen hsietlendirilmn, esem onu bedenini biologiki mmkiniligi, i ndrijiligi, daky gurawy sebplerine hem-de durmu-ykdysady zgermelere ugunlamak ukyby bilen kesgitlenr. Sagat adamy saglygyny goramak dilende, adam nsaglamazdan emele geljek bozulmalary ni almakdyr. Merkezi hnrmenleri tarapyndan saglyk agdaa mukdar tadan baha bern we adamlary erine etirn iine aramlylyk derejesini anyklaan biologiki ay kesgitlen usullar ornadyryldy. Bu usul keseli ze ykmak htimallygyny irki agdayny kesgitler. Mua mysal edip, hassahana berkidilen Agabat demir ol menzilini drli krdki igrlerini, agny otly srjileri, olary kmekilerini, jemgyet ulag srjileri saglyk agdalaryny wrenmegi netijelerini grkezmek bolar [8]. Kesel dremek howpy we biologiki gartamaklygy derejesi ol igrleri ekn zhmetini aratynlygyna we onu mhletine baglylygy kesgitlendi. 3 yly dowamynda yzygiderli gzegilikde bolan demir ol igrlerinde geirilen keseli ni aly, bejeri relerini netijesinde gan basyyny okarlanmagy bolan igrleri 68% peselmegine we wagtlayn ie arawsyzlyk gnleri 78%-e enli azalmagyna getirdi .

ele barlaglar alary arasynda, agny Trkmen dwlet lukmanylyk institutyny, Trkmen halk hojalyk institutyny, Trkmenistany milli Sport we syahatylyk institutyny talyplarynda, ele hem Agabady haly fabrigini, Abadan elektrik desgalar toplumyny, Magdanlyny, elekeni, ele hem Aral dezini zyanly tsiri etn Daoguzy oba hojalyk igrlerini arasynda (jemi 5123 gola adam) geirildi we zerur bolan halatynda olara saglygy goray kmegi berildi [9,12] .

Trkmenistan dermanlyk smliklere, derman asamak in ig mala rn ba urtlary biridir. Dwlet tarapyndan erli smliklerden derman ndrmekligi zerurlygy barada berlen grkezmesinden ugur alyp dermanlyk otlary, miwelerden alnan melhemleri dermanlyk tsiri we bejeri hsietlerini anyklamak bouna ylmy-barlag ilerini enemesi erine etirildi .

Trkmenistany klerinde sn upar, alkar we keik oty aly dermanlyk smlikleri himiki derewi geirildi we keik otuny dzminde kumarinler, flawonoidler, uparda-kumarinler, polisaharidler hem-de ylyrymly efirler, alkardaflawonoidler hem-de efirler ze ykaryldy. Sanalyp geilen dermanlyk otlary bedeni ylylyk durnuklylygyny okary galdyryjy, regi iini sazladyryjy, gan basyy pese driji, ele hem regi iti infarktynda bedeni antioksidant goragyny we garylyk grkezijiligini glendiriji tsirleri anyklandy [15] .

Ilkinji gezek bizi milli busanjymyz bolan gawun nmleri, agny iresini we igidinden alnan agy bedene edn fiziologiki we farmakologiki tsirleri wrenildi .

Tejribe usulda geirilen barlaglarda gawuny igit agyny holesterini mukdaryny peseldiji we okary antioksidant tsiri ze ykaryldy. Bulardan baga-da emeli dredilen kesik we anyk aralary nusgasynda agy gli ara bitiri ukybyny barlygy anyklandy we bu tsiri bouna lukmanylykda giden ulanylan oblepiha agyny tsirine barabardygy grkezildi. Geirilen barlaglary netijesinde gawuny iresini we agyny okary imitlik we melhemlik tsirini barlygy ylmy esasda subut edildi [1, 2] .

Trkmenistanda sn zmleri 3 grninden alnan goaldylan iresini bwregi ijelik agdayna we suw-duz alygyna edn tsiri wrenildi. zmi goaldylan iresini bwregi ijelik agdayny we onu sazlany mehanizmini gowulanmagyna, peewde purini peselmegine getirdi [7] .

Merkezde Trkmenistanda giden aran allergiki keseli grni bolan pollinozlary erli aratynlyklary wrenilr. Az wagty iinde smlikleri tozgalaryndan asalan zboluly kesel anyklajy we bejeriji serideleri taarlamak ola gouldy. Bu bolsa pollinoz keselinden ejir ekn adamlary smlik tozgajyklary hasysyna dugurlygyny anyklamaga we olara degerli bejeri geirmge mmkinilik berr .

Bu topar trkmen arasyndan efir agyny ndriliini ola gody we oa wagtlayn farmakopea maddasy alyndy (41-14-21). Aakda grkezilen seridelere wagtlayn farmakopea maddasy dzldi: ara agyny melhemi (41-10-20), ara agyny ak melhemi 1%, 2% (41-9-20), ara agyny emulsiasy 1%, 2% (41-11-20) .

Ara melhemini we emulsiasyny ijeligi tejribe usulda anyklandy .

Hassahanany Fiziologia ylmy-kliniki merkezinde dpli we okary hnrmenlik derejesinde geirilen barlaglardan alnan netijeler zni ylmy-amaly hmieti bouna dnde ilkinjiligi bilen Trkmenistany dwlet patentini 5-sine mynasyp boldy .

19912006-njy yl aralygynda 9 gollanma amaly lukmanylyga ornadyryldy we 12 kitap apdan ykaryldy .

Mundan belk hem dwlet bhbitli maksatnamalaryny amala ayrmak, keseli ni almak, keseli drei, gei aratynlyklary, bejeriliini tsirliligini ylmy tadan seretmek arkaly okary hilli saglygy goray kmegini bermek Fiziologia ylmy-kliniki merkezli hassahanany hnrmenlerini alyp baran gndelik wajyp wezipesi bolup durar .

   

1. Amannepesow K., Orazalyewa A. igit agyny ara bitiri ukybyny gistologiki barlaglary // Trkmenistany lukmanylygy. 2005. 3. 10-13 s .

2. Amannepesow K.A., Hojammmedow A.M, Ataewa E. Waharman gawuny imitlik we dermanlyk hsietlerini ylmy esaslary // Trkmenistanda ylym we tehnika. 2002. 9 .

31-35 s .

3. Garlyew a., Tliew W.A., wezgeldiewa G.O. Gan basyy okary galma keselli nsaglarda ulgamlayn we beni gan alaykdaky irki bozulmalary anyklama // Trkmenistany lukmanylygy. 2004. 4. 15-17 s .

4. Hellenow E.A., Shetdurdyew. A. Trkmenistany klimato-geografiki ertlerinde neonotal medisinany regional aratynlyklary. Agabat, 2000. 88 s .

5. .., .., .., . .

/ - , . . .- .

., . 8- . ,

1999. . 168-175 .

6. Hudaberdiew M.J., Pokormaha L.M., Dimakowa G.M. Gy we tomus pasyllarda tze doglan agalary deri rtginden suwuklyk itirili / Sagdyn nesil bagtyar durmu atly konferensia. Agabat, 2000. 16 s .

7. Hudaberdiew M.J., Podsekaewa G.W., Ataewa E. zmi goaldylan iresini bwregi suwuklyk ykary ijeligine tsiri / Sagdyn nesil bagtyar durmu atly Trkmenistany Garasyzlygyny 12 yllyk baramylygyna bagylanan IV ylmy-amaly maslahat. Agabat, 2003. 96 s .

8. .., .. / . - : . ., 2004. .115-121

9. .., .., , // . 2001. 1. . 27. 86-94

10. Muhamowa G., Mezidowa H., Annaewa G. // Trkmenistanda ylym we tehnika. 2005. 7 .

33-36 s .

11. .., .., .. / 4 . , 1998. .78-81 .

12. wezgeldiewa G.O., Sultanow G.F., Trkmenistany a ilatyny Saglyk agdayna baha bermek in donozologik usullary ulanmak // Trkmenistany lukmanylygy. 2002 .

2. 10-13 s .

13. .., .., .. / .

. ,

1999. . 94-100 .

14. Podsekaewa G.W., Amannepesow K.A., Dismetaboliki nefropatialy (urikozurialy) agalary ganyny we peewini kbir biohimiki grkezijileri // Trkmenistany lukmanylygy. 2004. 2. 14-16 s .

15. .., .., .. , // . 2000. 5.. 10-19

   

-

, - , , .

. , . , .

, . . , , .

   

THE CONTRIBUTION OF THE SCIENTIFIC-CLINICAL CENTER OF PHYSIOLOGY INTO THE SYSTEM OF HEALTH SERVICE OF TURKMENISTAN IN

THE YEARS OF ITS INDEPENDENCE

The article concerns the researches of the Scientific-Clinical Center of Physiology of Turkmenistan conducted at the period of independence .

The influence of hot climate upon a man, Adaptation abilities of physiologic system in the local conditions are the problems thouroughly investigated by the researchers .

Strengthening of disease preventive activities is one of the major issues of Saglyk state programme on reformation of health service in Turkmenistan. Therefor mass scrining investigations have been conducted among the employees at production sphere eterprises and among students .

Preventive activities carried out among the pri-pathologic state workers brought to certain decrease of the number of sick workers and the quantity of days of their incapacity for work .

Taking into consideration the importance of preparation of medicine from local raw materials investigation in the field of study of herbs curable qualities and melon oil have been carried out .

Polynosis diagnostic and treatment complexes have been worked out and prepared .

Thus, all researches and investigations of Scientific-Clinical Center of Phsiology are directed towards realization of Saglyk state programme and on protection and improvement of the health of people .

   

Oba hojalyk nmlerini guradyjy desgalary grnleri kpdr. Aakda smliklerden gelip ykan pagta igidini we bugda dnesini guratmaklykda pedalanar aly desgalary birini shemasy getirilr .

Energiany tygytlamak maksady bilen desga gn gyzdyryjysy bilen pjn edilen .

Foklin gnden geln hleleri yzyna serpikdiriji gurlu bolup, gnden dn hli hleleri ygnap (konsentirlp), iinden suw akan turbany gyzdyrmaklyk in pedalanylar. Gy alary bolsa ylylyk energiasy bilen ilen gyzdyryjylary pedalanyp bolar .

Desgany gurluy, esasanam:

1 foklinden (biri-birine apgytlanan gn hlelerini yzyna serpikdiriji anadan (2) ybarat bolan ulgam); 3 turbadan; 4 gn howa gyzdyryjysyndan; 5 suw nasosyndan; 6 guradyjy kameradan; 7 wentilatordan; 8 bak akkumulatordan;

9 ylylyk aly-alyjy turbadan ybarat (1-nji surat) [5] .

   

Arabajyklara guradylan nm goular. Gyzgyn howa wentilator (5) arkaly ambara iteklenr. nmden arylan ygly howa bolsa rite gapaklardan daa ykarylar. nm gurap bolandan sora ol kameradan alynar we tze nm erledirilr hem-de ki aly tertipde i gatalanar. Eger-de ije wentilirlenmek galdyrylsa, onda yladyhanany iini ammar hkmnde ulanyp bolar. elelikde, bu kombinirlenen desgany yly dowamynda ulanyp boljak ekeni. Desga gme hsiete eedir. Ony gerek erinde gurnap bolar .

Gawundan, erikden kak taarlap bolar. Gawun has ig nmdir. Gawuny gabygy we igidi arylanda her 10 kilogramdan 1 kilogram kak alynar. [4]. Gawuny kubik grninde bleklp guradylsa we haltajyklara 100-200 gram mberinde erledirilip, satuwa ykarylsa, onu hyrydary kp bolar. Kubik grninde bleklenen gawun dilikleri rite desgalarda guratmaklyk maslahat berilr. ele edilen guran nm arassa saklanylar, hili we tilsimaty okarlanar .

Ide professor W.WKrasnikowy [2]

   

1. Kombinirlenen desgany amatly grni hdrlendi .

2. Hdrlenn desgany nmi guratmak we dowamly saklamak maksady in ammar hkmnde pedalanyp bolar .

3. Desgany gerek erlerde asatlyk bilen gurnap bolar .

4. Gawun dilimi in guramaklygy dowamlylygy kesgitlenildi .

5. Hdrlenn desga beleki grnlere seredende arzandyr .

   

1. .. . .:

˸ , 1980 .

2. .. . .: , 1973 .

3. .. . / . .,1989..20 .

4. M . - c / . ., 1987. .43 .

5. M .. - . / . ., 1994. C. 21 .

6. Myradow J. Oba hojalyk nmlerini gatadan ilen desgasyny ylylyk hasaby // Trkmenistanda ylym we tehnika urnaly. 2006. 11 .

   

- [5] .

, , , . () . .

   

DRYING AND STORAGE OF AGRICULTURAL PRODUCTS

An original solar convective-conductive drying installation is recommended .

The offered installation belongs to the area of solar radiation engineering. This is a device intended for drying and storage of agricultural products with the help of solar energy. It can gain wide application in agriculture of the country. This technical device allows to use warehouses for drying agricultural products all over the year .

Simplicity of manufacturing and arrangement, low operational expense enable to use it as portable (field) installation for drying fresh agricultural products .

   

   

1. Gurbanmmmedow N. Kandidatlyk dissertasia. Agabat, 1992 .

2. Gurbanmmmedowa A.N., Gurbanmmmedow N. Bir Wolterra grnli integral desizlik barada / Beik Saparmyrat Trkmenbay zamanasynda fizika-matematika we tehniki ylymlary amaly meseleleri atly ylmy-amaly maslahat. Agabat, 2006 .

   

a .

.

.

   

Belli boly aly, iki egli simpleksi burlugy taraplaryny agyrlyk merkezleri ol burlugy ajayp hsietlerini ze ykarar [3]. oa mezelikde legli simpleksi drtgranlygy granlaryny agyrlyk merkezleri ol drtgranlygy hsietlerini kesgitler. Olary kbirlerini atlaly .

Erkin A1A2A3A4 drtgranlygy alaly hem M1,M2,M3,M4 bilen degililikde A2A3A4, A1A3A4, A1A2A4, A1A2A3 granlary agyrlyk merkezlerini bellli (1-nji surat). [ MA] kesime A1A2A3A4 drtgranlygy medianasy diilr .

Drtgranlygy medianalary ol bir M0 nokatda kesirler we olary her biri

kesime M0 nokatda A depeden balap, 3:1 aly gatnaykda blnr:

   

1) Islendik drtgranlygy orta figurasyny we zara drtgranlygyny stlerini medanlary 9:2 aly gatnaykdadyr .

2) Islendik drtgranlygy orta figurasyny gapyrgalaryny uzynlyklaryny jemi, onu zara drtgranlygyny gapyrgalaryny uzynlyklaryny jeminden 3 esse uludyr .

3) Islendik drtgranlygy orta figurasyny we zara drtgranlygyny gwrmleri 27:2 aly gatnaykdadyr .

   

1. aryew A., Garagdyew N., aryew O. Orta figura // Trkmenistanda ylym we tehnika. 2006. 7 .

2. aryew A., aryew O. Iinden we daiinden yzylan sferalar // Trkmenistanda ylym we tehnika. 2004. 12 .

3. ..., ... . .: , 1978 .

., ., .

, .

:

1. 1 2 3 4 1234 f = -3 .

2. (MaMbMg), (AaAbAg) f :

: S A a A A = 1 : 9, (a,b, = 1,2,3,4

3. S M M M ). 9 .

4. .

5. 27 .

   

all different). The area of tetrahedron surface is 9 times more than the mutual tetrahedron`s surface area .

4. The sums of length of tetrahedrons edges are three times more than the sum of length of mutual tetrahedrons edges .

5. The (ratio) of tetrahedron`s volumes and the volume of mutual tetrahedron is equal 27 .

ARA ALYP MASLAHATLAMAGA

   

TEBIGY HADYSALARY BIRLIGINI GIZLIN SYRLARY

Biz tebigy hadysalar hakyndaky ylym bolan matematikany, fizikany, himiany, biologiany we belekileri okap-wrenn wagtymyz kpsanly dnilmen syrly hadysalara gabat gelris. Ilki bilen matematikadan mysal getireli. Matematiki wektor r r analizinde iki sany A bilen B wektorlar goulanda, olary jemini tapmak in olary r bir tekizlikde erledirip, olary emele getiren jemi paralellogramany diogonalyna r r de hasaplanar. Haanda A we B wektorlar kpeldilende bolsa, olary bir tekizlikde erledirip, olary kpeltmek hasylyny ol tekizlige perpendikular bolan wektora de diip alynar. Bu soky wektorlary matematiki kpeldilmegini manysyna dnmek kyn. Ol nme in bele bolar? ene astronomiadan bir mysal: lemdki hli jisimler sagat pekamyny garysyna alanarmykalar? Gn ulgamynda hli jisimler Gnem, planetalaram we belekilerem z oklaryny daynda we orbitalarynda sagat pekamyny garysyna bir tekizlikde dien aly alanarlar diip dndirilr [1] .

Nme in belek? Durmudan bir mysal. opan goun srsini toplajak bolsa, onu dayndan sagat pekamyny garysyna alanar. Eger-de goun srsini dargatjak bolsa, onda onu dayndan sagat pekamyny ugruna alanar. Nme in belek? Indi fizikadan bir mysal. El degirmenini okary blegini sagat pekamyny garysyna alasak, bugda welr, tersine alasak bolsa, bugda welmn, orta toplanar. Sebbi name? Nme in elektrik zaradyny hereketlendirsek, onu dayndaky perpendikular tekizlikde elektrik medany emele gelr, bu medan hem, z gezeginde, zne perpendikular bolan magnit medany diiln medany dredr? Elektrik zaradlary, magnit poluslary nmek? Umuman, entek dnilmen tebigy hadysalar rn kp .

1. Geli, indi okardaky tebigy hadysalary syrlaryny bilmek in ylymda belli bolan b sany esasy tebigy hadysalara, agny grawitasion, elektrik, magnit, gli we gowak diiln hadysalara ns bereli. Bu b zara tsirlemeleri ikisini, agny elektrik we magnit hadysalaryny birledirip, oa elektromagnit hadysasy hem diilr .

Emma bulary hemmesini birledirip, umumy bir tebigy birligi welin, hzire enli tapylanok [2-7]. Eger-de, bu mesele zlse, biz onda kp syrly soraglara jogap tapardyk .

Tebigy hadysalara uur ns berip, olary arasynda fiziki birligi bolmalydygy hakynda alymlar kp wagtdan bri adarlar, emma oa entek eterlik jogap ok. XX asyry balarynda Albert Enten bu ugurda belli bir balangylary gojak bolupdyr, emma oa entek jogap ok [8]. Ylymda bu gzleniln birlige Superbirleme diilr .

Superbirlemede nbelli tebigy hadysalary kpsini mazmuny aan edilmeli, agny ol grawitasion, elektromagnit, gli we gowak zara tsirlemeleri drdsini hem tebigatyny birligini dndirilmeli. 20032005-nji yllarda bular barada biz yky edipdik [9-10] .

Tebigy hadysalary birligini jemlen Superbirlemni dndirmek in ilki bilen atomlary iinde bolup gen fiziki hadysalary kbirlerine ns berip greli. Bilimiz aly, atomlary daky gatlagynda otrisatel zaradly elektronlar bar, olary iki adrosynda bolsa poloitel zaradly protonlar, netral netronlar we beleki nuklonlar bar. Fizikada ulanylan Kulony kanuny bouna meze otrisatel zaradly elektronlar z aralarynda, poloitel zaradly protonlar hem z aralarynda bir-birini itekleip durmaly. Nutony 4nji btindn kanuny bouna bolsa, olar bir-birini dartyp durmaly. Belli boly aly, adrodaky gli diiln zara tsirlemeleri netijesinde adrodaky nuklonlar birbirine rn akyn erlerler. Dargaan, agny hlelenn adrolarda bolsa dargadyjy, gowak zara tsirleme gli agdyklyk edr. Gynansak-da, bu agdadaky hadysalary hem hzire enli anyk dndirilii ok .

Atomlar emele gelende onu adrosyny massasyny bir blegini itmegini ndip dndirip bolar? Bu soraga henize enli jogap ok. Edil onu aly, lemdki bar bolan yldyzlary shlelenmegi, planetalary, kwaziplanetalary, asteroidleri, kometalary, meteroidleri we belekileri shlelenmezligi hem henize enli ylymda takyk dndirilenok. Nme sebplere gr elektrony adrony daynda alanyp durmagy, protonlary bolsa adrony iinde ornaanlygyny dndirilii hem ok .

Elektrik zarady, magnit poluslary name? Umuman, ele soraglar kp. Emma olary hem u wagta enli takyk jogaplary ok .

2. Bu soraglara jogap gzlp, grawatasion-elektrik-magnit (GEM) r zaratsirlemni birligine [2-7] ns bereli. Massaly we Fn gli jisim hereket r edende onu da-twereginde alanma gji bolan Fa drer (1-nji surat). Ol bolsa, z gezeginde, zne perpendikular merkeze ymtylan we Nutony 3-nji kanunyny esasynda hzire enli ylymda kabul edilmedik merkezden dalaan gleri dredr .

r (Geli, merkeze ymtylan gje ters ugry bolan Fd gji (Fy = Fd ) merkezden dalaan g diip kabul r r edeli). Bu gler her bir atomda, blejikde, lemi drli merkezlerinde gli a-da gowak zaratsirlemeleri dredrler. Onda alanma netijesinde drn gler z gezeginde zlerine perpendikular bolan alanma glerini dredrler .

1-nji surat. Jisim Sokular hem, z gezeginde, alany ugurlaryna gr hereketlenende alanma gli a-da gowak zaratsirlemeleri dredrler .

gjni drei elelikde, alanma hadysalaryny netijesinde, alanmany tekizligine perpendikular tekizliklerde alanan elektrik we alanan magnit medanlary dredrler, olar hem z gezeginde alanma hereketlerini netijesinde zlerine perpendikular ugurlarda degili alanan grawitasion we elektrik medanlaryny hem-de alanan grawitasion we magnit medanlaryny dredrler. hlelenmen, hlelenn we sidirmen asman jisimlerini z oklaryny daynda-da, merkezdki yldyza gr-de, alanma orbitalarynda-da sagat pekamyny garysyna hereketlenip alanandygyna dnmek bolar. Bu alanma hereketlerini hem, z gezeginde, merkeze ymtylan we merkezden dalaan gleri dredndiklerine hem dnris .

Merkezde erleen we hlelenn jisimler, agny yldyzlar (mysal in, Gn) hem z gezeginde sagat pekamyny garysyna alanyp [1], merkeze ymtylan we merkezden dalaan gleri dredr. Gn daynda kpsanly alanan asman jisimlerini, agny planetalary, asteroidleri, meteroidleri, kometalary we belekileri bolmagy, Gn olary zne tarap ekiji gleri dredndigini grkezr .

Bu gler bolsa Gn iki energiasyny dayna tarap ykarylmagyna ardam berr diip hasaplap bolar. ele tebigy hadysany atomlary iki gurluynda-da bolandygyny hem atmak bolar. Atom emele gelende ony dzn blejikleri massalaryny bir blejigini itirilmegi, atom darganda bolsa onu adrosyna massany kabul edilmegini hem adylanlary esasynda dndirip bolar .

lemdki Gara deik diip atlandyrylan uwdarha jisimler zlerine hemie massasyny we energiany kabul edrler, onu sebbi bolsa, olary z oklaryny daynda-da we alanma orbitalarynda-da sagat pekamyny ugruna alanandygyndan bolmaly diip aklaarys. (Bu mesele wrenilmge mynasyp) .

3. Tebigatdaky ele hadysalary grawitasion, elektrik we magnit (GEM) birligi hadysasyny, GEM tsirlemni birligini [9-10] sti bilen, agny olary alanma hadysalaryny gz nde tutup dndirmek mmkin. GEM alanma tsirlemelerini ugruny gz nde tutup, adrodaky we umuman, lemdki gowak a-da gli zaratsirlemeleri hem dndirmek mmkin. Alanmada emele geln merkezden r r dalaan we merkeze ymtylan gler Fy = Fd adrodaky a-da lemdki ulgamy toplanmagyna a-da dargamagyna getirr diip adyp bolar .

Bu bolan hadysalary durmuda gabat geln hadysalary sti bilen subut etmeklige synanyaly. Geli, sada el degirmenini ileine ns bereli (2-nji surat) .

El degirmenini, esasan, iki blekden durar. 2a1-suratda degirmeni gapdalyndan grni, 2a2-de bolsa gapdal-stnden umumy grni grkezilen .

2bsuratda degirmeni aaky blegini gurluy grkezilen. Grmiz aly, b1 suratda degirmeni iki sti azajyk gberjek grnde, ol yzgyda punktir yzyklar bilen 2-nji surat. El degirmeni gurluy yzylan. b2 suratdan grni aly, gberek stdki mada otumlara dneler girip saklanar aly tegelek otumlar bar. Olar dnni alt wemge oaly mmkinilikleri dredrler. (b3gapdal grni) .

2Csuratlarda degirmeni stki alanan blegi grkezilen .

Eger-de, biz degirmeni okarky otumyna bugday guup, tutawajy tutup, ony sagat pekamyny garysyna alabersek (2-nji surat), onda bugdalar uwelip, una wrlip, da erekdki otuma ykar. Haanda, tutawajy tutup, sagat pekamyny ugruna alasak, onda bugdalar welmn, olar degirmeni ortasyna toplanyp balaar .

r r Biz F gje tsir edip degirmeni sagdan epe alanymyzda Fa alanma gji r merkeze ymtylan gleri we olara perpendikular bolan Fa gji dredr. Tersine r alasak F okary gji dredr. Netijede, dinamikany sag eli we ep eli degililikdki dzgnlerine gabat gelmekligi bilen bugda welr a-da welmer .

a1El degirmeni gapdalyndan grni, a2degirmeni umumy grni. 1alamak in tutawa; 2bugda salynan ouk; 3degirmeni saklajy ok; 4welmeli bugda;

5degirmeni alanan blegi; 6ykan un in nowa; 7degirmeni aaky hereketsiz blegi; 8toplanan uny ykarmak in ouk; 9bugda salynan ouk; 10aaky blegi gberekligi; 11okarky blegi gberekligi; 12epden saga alamak; 13sagdanepe alamak; b1-degirmeni aaky hereketlenn blegini nden grni; b2stnden grni; b3ep tarapdan grni; c1okarky hereketlenn blegini nden grni; c2stnden grni; c3ep gapdalyndan grni .

Degirmeni ileini syrlary bizi da-tweregimizde bar bolan tebigy hadysalary esasynda bolandygyna ek-uwhe ok. Dimek, lemdki, atomy adrosyndaky, Gn ulgamyndaky we beleki hli hadysalar dinamikany dzgnlerine gabat gelr. Bu hadysalara tarnadany we twelei alany ugruny ekwatory okarsynda sagat pekamyny hereketini garysyna, ekwatory aagynda, bolsa tersine bolmagy hem bizi adanlarymyzy goldaar .

Eger-de, biz jisimi belli bir ugra alanymyzda merkeze ymtylan, a-da merkezden dalaan gleri dredr we alanmany ugruna gr ep eli a-da sag eli dzgnlerine gr g drer, olar gowak g bolsa gowak, gli bolsa gli zara tsirleme gleri dredr. Bu hadysalar Nutony kanunlaryndan baga-da elektromagnit hadysalaryny kanunlaryna hem gabat gelr. Sebbi sag a-da ep eli dzgnleri mehanikada-da, elektromagnetizmde-de atom, adro fizikasynda-da ulanylar we ol dzgnleri hsietleri-de, ugurlary-da degililikde bir-birlerine meze, dimek, olary tebigaty hem birmeze diip adyp bolar .

Umumyladyryp adanymyzda, gli we gowak zaratsirlemeleri gleri grawitasion-elektrik-magnit (GEM) hadysalary birligini esasynda amala ayrylar .

GEM zaratsirlemeleri her biri, alananlarynda, zlerine perpendikular tekizlikde degili yzygiderlikde belekileri indusirlp bilrler. Olar merkeze ymtylan gleri dredip a-da olary gowadyp bilr. agny energiany, blejikleri we jisimleri toplanmagyna a-da dargamagyna sebp bolup bilr. Olary toplanmagyna gli, dargamagyna bolsa gowak zara tsirleme hadysalary sebp bolar diip netije ykarmak bolar .

Tebigaty hadysalaryny birligine has uur dnmek in degirmendki alanma a-da blejigi we jisimi alanma agdalaryny dinamikasyna seredeli (3nji surat) [2] .

3-nji surat. Jisimi hereketini dinamikasy

a) Jisimi herekedini g yzyklaryny dinamikasy;

b) Jisimi tizlenmesini dinamikasy .

   

.. . .: , 1988 .

1 .

. . 1-2. .: , 1989 .

2 .

A. . .: . 1989 .

3 .

.., .. , / 11 . .:

4 .

, 2000 .

5. / . T. 2. M.: . , 2001 .

6. .. . .: . , 2003 .

7. .. / 5 . . .

. . M.: .

, 2002 .

8. .. .. . .:

. , 1991 .

9. . // Standart, hil we howpsuzlyk. 2. 2003 (29). 36-37 s .

10. Gullyew N. Grawitasion, elektrik we magnit medanlaryny birligi. Superbirleme / Magtymguly adyndaky TDU. Trkmenistany bilim ulgamynda we halk hojalygynda tze tehnologialary ornadyryy. Agabat, 2005. 115-117 s .

INTERNET ULGAMLARYNDAN ALNAN

GYZYKLY MAGLUMATLAR

APPENDIKS: ARTYKMA AGZAMY A-DA YNAMDAR GORAGY?

Megerem, appendisiti nmedigini mana dnn aga-da biln bolsa gerek .

oa gr-de, ondan kn bir ekinibem durman, kesip dynarlar dilip hasaplanar .

ogsa, z yl mundan ozal appendisit zerarly adamlary mr tanaplary zlipdir .

Hirurglar operasia etmek arkaly ondan gutulmagy oluny wrenenlerinde, munu zi medisina ylmyndaky uly stnlik hasaplanypdyr .

Appendisit adamy bedenini zboluly agzasy iende drer, ol agza guruk ekilindedir a-da ol latyna appendiks dilip atlandyrylar, munu zi sntgi, agny bedeni bir erine artyk ykan zat dimegi aladar diip, hirurg Denis Kowalow grr berr. Appendiks kr iegni balaan erinde, bir ujunda erler .

Appendiks munu zi insiz, egram-bugram, uzynlygy alty santimetre golalaan turbajyk bolup, onu bir ujy kr iegni agty zolagyna tarap aylar, beleki ujy bolsa apykdyr. Dimek, appendiks erliksiz sntgi-d, dogrudan-da, hi bir ere birlemen iege nm gerek?

Uzak wagtlap, appendikse artykma agza hkmnde garalyp gelnipdir .

Immunologiany esaslandyryjy I.Menikow bu artyk zady hi bir pedasy ok diip hasaplaar. Alym, birinjiden, kr iegni kesilmegi fiziologik herekete z tsirini etirmer, ikinjiden, ay durugan wagtynda ol, kplen halatda asla z ukybyny itirr .

ne hzirki wagtda appendikse has kp ns berlip ugraldy. Alymlar onu diwarlaryny nemli bardasynda iegni okan we onkologik kesellerden goraan kpsanly limfatik follikullary bardygyny ze ykardylar. Limfoidli dokumany kplgi in k halatda appendiksi iegni badam ekilli mzi diip atlandyrarlar .

Bu deedirmni erine den diip hasaplamak bolar: eger badam ekilli mzler bokurdakda dem aly ollaryna tarap dyzaan infeksiany ne bwet bolup duran bolsa, appendiks iegedki zatlary arasynda artmaga alyan mikroblary hereketini togtadar. Tze maglumatlar lukmanlary guruk ekilli sntgini ayrmak baradaky garaylaryny tgetmge mejbur etdi .

15 yl mundan ozal Amerikada dn inen a agany appendiksi kesilrdi:

okeany ayrsyndaky lukmanlar pedasyz we howply agzalardan (guruk ekilli sntgiden baga-da, kentlewgi badam ekilli mzi we snnete atyrylanda arylan u hem ele agzalar hkmnde grlpdir) mmkin boldugya rk dynmak agy diip hasaplapdyrlar. Hern, hzirki wagtda bu relge aradan aryldy .

Gynansak-da, appendiks her bir adamda iip biler. Die hawanlar u keselden halas, nki olarda bu agza asla ok. Otuz-kyrk a kr iegni has kp dren wagty hasaplanar. ene bir zat: guruk ekilli sntgiler erkek adamlara garanyda zenanlarda iki esse kp drer .

Kr iegni gijikdirilmn kesilmegi hli nholary dien aly tiz sagalmagyny pjn edr; gynandyryjy netijeler has agyr halatlarda 0.02-0,4%-den kp bolmadyk agdada ze ykyp biler .

Alymlar kr iegni dremegini sebpleri barada henize enli jedel edrler .

Appendiksde kesel drediji mikroorganizmleri erlendigi we basym kpelndigi bilen hemmeler ylalaarlar, ne kr iegni ze ykmagyna getirn rite, zboluly zatlar ok .

ne barlaglar kr iegni, esasan, etli nahar imegi gowy grnlere howp salandygyny grkezr (appendisit iegede hereketi togtamagyna getirr hemde remegine we turamagyna ardam berr), agalarda bolsa soguljanlar kr iegni imegine getirr .

Kbir alymlar eger bedende hroniki imni dren erleri (rp ugran diler, ien badam ekilli mzler) bar bolsa, onda appendisit itileip biler diip hasaplaarlar. Guruk ekilli sntgini limfoidli dokumasy appendisite getirn okan kesele gary durup biler .

oa gr-de, kr iegni dremek mmkiniligini azaltmak in drli grnli imitleri imek gerek, iegede okan keselleri dredn zatlardan hemde bedendki hli-indi gatalanyp duran okan keselleri drednlerden gijikdirmn dynmak gerek .

Garyndaky agyry arylmadyk agdaynda (munu zi sag tarapda-da bolup

biler), hkmany suratda keselhana z tutmaly. Barlag dise basym geirilr:

lukmanlara gandaky ien jkleri-lekositleri sanyny bilmek eterlikdir. Eger olary mikrolitrdki sany 20 me etn bolsa (bolmalysy 4-9 m), kr iegni drn bolmagy mmkindir. Eger bu babatda bhe dren bolsa, ultrases arkaly barlag hli ikirjilenmeleri aradan aryp biler .

Hzirki wagtda kr iege serek halatda, bedeni belli bir eri agyrysyzlandyrylyp operasia edilr: ele edilende, endamda agyry dremese-de, munu zi gorkuly grlr. Lukmanlar adam z operasiasyna gatnamaly dldir diip hasaplaarlar we onu in, maskany kmegi bilen umumy narkozy ulanarlar .

Kr iege drn mahalynda ediln operasia-appenektomia her bir lukmany elinden geln bolmaly we, adata, 15-20 minut dowam edr. Operasiany has tejribeli professory geirmegini gazanmak hkman dldir: ony geirmek in adaty hirurgy derejesindki lukman bolsa eterlikdir. Kr iegni die hirurgia usuly arkaly bejermek bolar, munu baga oly ok .

Adata, appenektomiadan sora adam zni basym sagat duup ugraar: 7gije-gndiz geenden sora deridki tikinler sklr, 10-12 gnden so nholary z lerine ugradarlar. ne ie ykmaga howlukmaly dl: keselhanada arawsyzlyk baradaky haty mhletini hepd enli uzaldyp bererler, nki operasiadan sora doly z katdya gelmek in belli bir mhlet gerek .

eri gelende atsak, arawsyzlyk zerarly iden bo wagtyda hojalyk ilerini etjek bolup rmeli dl. Gowusy, ol aladalardan nsi sowup, mazaly dynjyy almaly .

   

Nuryew., Diwanowa T.G. Hukuky hnrmenleri taarlanyy we hukuk wreni ylmy kmillik olunda

Karryewa A. Mahmyt Zamahary: dwrleri we nesilleri arabaglanyygy..................9 Agorazow H. Seljuk trkmen dwletini taryhyny wrenmekde gymmatly azuw adygrligi

wezow A. Trkmen dilinde tirke szleri azuw dzgnleri hakynda

Akmmmedow O. Trkmen dilini Garasyzlyk yllarynda drn jemgyetiliksyasy adalgalary we olary asaly ollary

Atew J. Oba hojalyk nmiligini guralyyny kmilledirmegi meseleleri............33 Gulmammedowa I.H. Iiln kmelek iitakeni (Lentiminus edodes) sdrip etidirmegi usullaryny ilp dzmek

Garamyradow A., Rahmanowa J., Hasanow M., Orazlyewa B., aryewa B., rewa B., Kuraewa N., Danilans I. rege emeli elektrik ilediji atylan nsaglarda rek ritmini bozulmalary

Gaipowa A.P. Merkezi Kpetdagy akarlaryny suwuny hilini aklamasyny ilp dzmek

Ilhanow R., Ataewa E. Fiziologia ylmy-kliniki merkezli hassahanany ylmy merkezini Garasyzlyk yllarynda saglygy goray ulgamyna goandy............60 Myradow J., Myradow B.J., Myradow D. Oba hojalyk nmlerini guratmak we dowamly saklamak

Gurbanmmmedow N. Iki tgen predelli kbir yzykly integral desizlikler barada

aryew A., Garagdyew N., Saparow B. zara drtgranlyk

ARA ALYP MASLAHATLAMAGA

Gullyew N. Tebigy hadysalary birligini gizlin syrlary

Internet ulgamlaryndan alnan gyzykly maglumatlar

., .. -

. :

. .....20 .

. - ,

. ..........37 .. ..........45 ., ., ., ., ., ., ., .

.. .............58 ., . -

., ., . ...........71 .

., ., .

CONTENTS

Nuryyev Ya., Divanova T.G. Training specialists in the field of jurisprudence and the science of law are on the way of further improvement

Karryyeva A. Mahmyt Zamahshary interconnection of time and generations

Agorazov Kh. A valuable written monument on the history of Seljuk Turkmens state

Ovezov A. Pair-words spelling in the Turkmen language

Akmamedov O. Turkmen language social-political terms formed in the years of Independence and ways of their formation

tayev J. Problems of improvement of agricultural production organization

Kulmamedova L. Kh. Working out methods of growing of rare edible Lentinus Edodes mushroom........45 Garamuradov A., Rakhmanova D., Khasanov M., Orazlyyeva B., Charyyeva B., Orayeva A.B., Kurrayeva N., Danilyanss I. Heart rhythm disturbance of patients with implanted electrocardiostimulator

Gaipova A. P. Elaboration of the prognosis of the quality of water of central Kopetdag water-currents..........59 Ilkhanov R., Atayeva E. The contribution of the Scientific Clinical Center of Physiology into the system of health service of Turkmenistan in the years of its Independence

Myradov J., Myradov B., Myradov D. Drying and storage of agricultural products

Gurbanmammedov N. Some linear-integral inequalities with two variable points



 >>  - .
:

CARBON MARKET WATCH . 2013 anjakollmuss@carbonmarketwatch.org , . ( ...

! . , " " .., 3 15.02.2018 ., "", , , , , "...

TermoLab 1.0.8. " "" - .1. 3 2. . ...

HOC I 25 . , ( , : " ...

. , . , . , . , ,...

2 I , . , , , . ...

10.04.2017 SU EXST/STCR/CBBG . EXST/STCR/CBBG SU PNR . (GDS) PNR ...

I! I , I 90 . , I 2013 I . I ...

. ...................... .............................. 7 1. . .............................. 11 ............................. 12...

έ . 1948 έ ...

1. . . .1.1. . ...

See discussions, stats, and author profiles for this publication at: https://www.researchgate.net/publication/271121108 Characterization of Drosophila virilis Delta mutants with asymmetrical wing vein thickenings ArticleinBiopolymers and Cell September 1997 DOI: 10.7124/bc....

TARTU RIIKLIKU OLIKOOL1 T O IM E T IS E D VIHIK ALUSTATUD 18". . 1893 .TID EESTI NSV GEOLOOGIA ALALT I T A R T U 1969 TARTU RIIKLIKU LIKOOLI TOIMETISED VIHIK 75 TID...

340 ...

() 21.04.01 (-) . ...

: ( ). .. , . . ., . albert-bond@mail.ru , , ...

1 . , . , ...

filosoff.org , http://filosoff.org/ ! (, 192...

.. REGENTZAGOD.COM 4 2017 . . . , . . : , , . : . [ , ,...

. ...

.. , .. -. . ...

" " .. - 1812 (1787-1845) 2017 " ...

TMAX / ABS www.yamaha-motor.ru "" 2- 4- 530- ...

: 30/01/2013 CLP/CE n 1272/2008 : 3 GLISS'GRIPMtal UltraGrip () 1.0 , GLISS'GRIPMtal Grip (...






 
<<     |    
2018 www.new.pdfm.ru - -

, .
, , , , 1-2 .