WWW.NEW.PDFM.RU
    -
 


 >>  - .

Mariny Cwietajewej Acta Polono-Ruthenica 14, 137-146 Acta Polono-Ruthenica XIV, 2009 UW M w Olsztynie ISSN 1427-549 Halina Mazurek Katowice Wizerunek Polki w twrczoci ...

Halina Mazurek

Wizerunek Polki w twrczoci

Mariny Cwietajewej

Acta Polono-Ruthenica 14, 137-146

Acta Polono-Ruthenica XIV, 2009

UW M w Olsztynie

ISSN 1427-549

Halina Mazurek

Katowice

Wizerunek Polki

w twrczoci Mariny Cwietajewej

Materia zwizany z wtkami polskimi w dorobku poetyckim Mariny Cwieta

jewej, do tej pory rozproszony najczciej we wspomnieniach i dziennikach poetki

oraz w publikacjach o charakterze encyklopedycznym, zosta ju zebrany, zareje

strowany i opatrzony niezbdnym komentarzem1. Niemniej wydaje si, e zarw no na ten temat, jak i na wiele innych mona co jeszcze doda. Zwaszcza dotyczy to niezwykle oryginalnej metaforyki, ktr posuguje si Cwietajewa, metaforyki nieatwej w odbiorze i nie odczytanej jeszcze do koca. Trafne sdy 0 liryce pisarki w wielu pracach nie s potwierdzane gbsz analiz jej utworw, ktrych niezwyky jzyk wyklucza jednoznaczn interpretacj przekazywanych treci, za ywioowo, emocjonalno, z jak s one przedstawiane, utrudnia uporzdkowanie zawartych w nich obrazw i sytuacji. Z tego te wzgldu powta rzane czsto twierdzenie, e wszystkie wtki w twrczoci Cwietajewej zainspiro wane byy wycznie mioci, nie oznacza, e nie istniay inne jeszcze ich umoty wowania. Dotyczy to take polskich reminiscencji, dokadniej tego, czym byy generowane i co mogy same generowa w caym dorobku poetki .

W 1914 r. powstaje wiersz pt. Babci (), w ktrym Cwietajewa prbuje wyobrazi sobie wygld i postaw swojej polskiej babci, zmarej w bardzo modym wieku .

Widzi j jako pikn kobiet w czerni, siedzc przy fortepianie 1 grajc walce Chopina. Dalszy opis urody to: , , , Ҹ, , / , . / . / , ?2. Pytanie to zaistniao w wierszu nie tylko z tego powodu, e Cwietajewa interesowaa si swoimi przodkami ze strony mat ki. Interesowaa j w ogle tajemnica przeszoci, zagadka minionych epok, ktra 1 Mam na uwadze gwnie artyku Eleny Janchuk Polskie inspiracje Mariny Cwietajewej, Acta Polono-Ruthenica XIII, Olsztyn 2008. Autorka skupia si w nim przede wszystkim na rodowodzie poetki po kdzieli .

2 . , , ., . . , 1988, t. I, s. 39-40 .

138 Halina Mazurek w jej twrczoci symbolizowana bya najczciej przez staruszki. Chocia w cyto wanym wierszu babcia poetki jest 20-letni dziewczyn, niemniej ma ona ju spoj rzenie osoby dowiadczonej, dojrzaej, spojrzenie skrywajce tajemnic, surowe

i wymagajce, gotowe do obrony, co wiadczy o nieatwych przeyciach. Cwietajewa wyraa w wierszu ch poznania losw swojej polskiej babki. Pyta dalej:

, - ? , ! .

Zafrapowana tajemnic ycia duchowego tej dumnej, hardej, nieprzystpnej, lecz szlachetnej kobiety z klas, pisarka temat duszy i ducha uczyni, obok mioci, drugim wanym obszarem swoich poetyckich penetracji .

Wiersz Babci daje rwnie pocztek innemu istotnemu zagadnieniu porusza nemu w dzieach Cwietajewej - pojedynkowi epok. Wizerunek dystyngowanej Polki utosamiaa poetka z minion epok i przeniosa go na inne jej reprezentant ki. Nie lubia swoich czasw, bya przeraona porewolucyjnymi zmianami, brutal nym parciem nowego i amaniem podstawowego systemu wartoci3. Tsknia do tych, ktrzy odchodzili z areny dziejowej, do starego pokolenia, do twrcw





wysokiej kultury, ktrych nazywaa:

   

Dzikowaa temu pokoleniu i deklarowaa, e naley ca dusz do niego .

W jej utworach coraz czciej pojawiaj si postacie bab i staruszek noszcych znamiona wietnoci czasw, w ktrych yy oraz skrywajcych w sobie wysokie

porywy duszy. Ju w 1911 r. pisaa w wierszu Stara ():

- !

, , 3 Pisaam o tym w swoim artykule: Ucieczka od rzeczywistoci. Osiemnastowieczny wiat dra matw Mariny Cwietajewej, [w:] A. Ksenicz (red.), Literatury i jzyki wschodniosowiaskie wobec swojego czasu historycznego, Zielona Gra 2009 .

4 . , ..., ., . . . , 1989, s. 220 .

Wizerunek Polki w twrczoci M ariny Cwietajewej

   

Bogactwo przey duchowych pokolenia minionych epok jest jak ocean i nie mona go porwna do tego, czym yj nowi ludzie nie potraficy waciwie oceni przeszoci. ycie przodkw mona tylko podziwia, co Cwietajewa kon sekwentnie czynia, nie tylko w dziennikach, listach, ale i w kolejnych wierszach o swojej polskiej babci i polskich prababkach (np. -

- 1915). Motyw babci stale przewija si w jej twrczoci (choby w dwuwierszo wym cyklu Babcia - 1918-1919, w liryku -

- 1919, wczeniej np. w wierszu Wnuczek babuni - 1912). W dramacie Zamie ( - 1918), przedstawiajcym starcie si dwch epok, wykreowaa posta Starej - typowej przedstawicielki osiemnastowiecznej kultury, dumnej i szlachet nej kobiety, ktra z pogard traktuje aosne prby wymiania jej starowieckoci przez prostackiego karczmarza i jego rubasznych kolegw. Cwietajewa na tyle fascynowaa si zarwno swoimi prababciami, jak i w ogle starszymi osobami

- nosicielami wielkich idei i wartoci odchodzcych w niepami wiekw, e powzia zamiar napisania dramatu pt. Babcia. Protagonistk chciaa uczyni ko biet siedemdziesicioletni, jak mwia do crki: , , , . , - ! , , 6. Zawsze podkrelaa, e jej leciwe bohaterki nie s starowieckie i staromodne, lecz starodawne. Na opisie cech zewntrznych gwnej postaci zaplanowanej i zaledwie naszkicowanej sztuki zaway w duym stopniu wizerunek polskiej babki przedstawiony w wier szu z 1914 r .

Cwietajew intrygowaa zawsze tajemnica miosnych przey polskich protoplastek jej rodu. Chciaa wiedzie: / ? Jej matka musiaa zrezygnowa z obiektu swej prawdziwej mioci, wychodzc za m za Iwana Cwietajewa. Bya mu wierna, zachowywaa si zawsze z godnoci, powicia si wychowaniu jego dzieci z pierwszego maestwa i wasnych crek .

Poetka podziwiaa postaw matki i w swojej poetyckiej wyobrani staraa si 5 . , ..., s. 30 .

6 . , , [w:] idem, ..., s. 409-410 .

140 Halina Mazurek odtworzy scenariusz maeski tajemniczej polskiej babci i jej matki. Nie wtpia w to, e miay ciekawe ycie uczuciowe, ktrego ewentualny przebieg pokazywaa ju na losach innych postaci Polek. S one w jej dzieach, podobnie jak babcia z wiersza, dumne, wyniose, o wyjtkowej urodzie i bogatym yciu wewntrznym osnutym mg tajemnicy. Poetka z czasem postanowia wyeksponowa w portre cie psychologicznym tych kobiet ich oddanie w mioci. Wybieraa zawsze sytu acje skomplikowane, dramatyczne, kiedy uczucie mioci trzeba dzieli. Kolejn kobiet przeszoci staa si wic Izabela Czartoryska - jedna z wielu ukochanych hrabiego i ksicia Armanda Louisa Birona de Lauzuna - uczestnika rewolucji francuskiej, niedocenionego przez jej przywdcw i citego w 1794 r., o czym traktuje dramat Fortuna ( - 1919)7. Ksina nie widzi wiata poza Lauzunem i deklaruje, e nigdy nie wyrzuci go z serca. Jej bezgraniczn mio czy tu pisarka z faktem, e bohaterka jest Polk. Czartoryska, przykadajc rk do serca, mwi do hrabiego: . / : [...] - !8. Dalej mwi o swoim przywizaniu, jak rwnie wytrwaoci i twardoci, ktre uatwiaj jej wyzbycie si zazdroci o inne kobiety w yciu kochanka. W kreacji tej postaci Cwietajewa uwzgldnia zapewne sytuacj swojej matki, ktr dugi czas mczya wiadomo niegasncej mioci ma do zmarej pierwszej ony9. Duma i po wcigliwo Czartoryskiej niekiedy ustpowaa miejsca gwatownym przejawom mioci i w takiej chwili twierdzia ona nawet, e za wyraz radoci na twarzy de Lauzuna gotowa swoje dzieci ze zwizku z mem Adamem Kazimierzem wysu

szy w piasek i zakopa w nieg po szyj. Dodaa jednak zaraz po tym:

, - ?

, , !

- !

Tymi sowami gasi nagy wybuch pomienia, wiadczcy o sile jej mioci i anuluje niestosowno sw o dzieciach. Elena Janchuk, chyba wskutek niedopa trzenia, przypisuje powysz wypowied de Lauzunowi, a Czartorysk porwnuje do M edei10. Wydaje si, i nie jest to do koca suszne, gdy ksina nie ywi zazdroci i nie ma za co si mci, nawet prosi hrabiego, by opowiada jej o in nych swoich kobietach. Usprawiedliwia go, bo i od jego niaki dowiaduje si, e 7 Pisz o tym w swojej ksice: Ra i Paszcz. Teatr Mariny Cwietajewej, Katowice 2009 .

8 . , , , 1993, t. III, s. 177 .

9 Cwietajewa pisaa o tym w licie do W. Rozanowa. Zob. . , . , 1992, s. 30 .

10 E. Janchuk, op. cit., s. 73-74 .

Wizerunek Polki w twrczoci M ariny Cwietajewej od wczesnej modoci mia skonno do pci piknej i razem z m arkiz de Pom padour studiowa pilnie Ars amandi. Czartoryska podkrela, e w jej yciu oprcz de Lauzuna jest jeszcze jedno soce - ich synek. Karci nawet hrabiego, e nie spyta o niego, zajty witaniem si z ni. Godno, szlachetno i duma nie pozwalaj Izabeli Czartoryskiej si zapomina, dlatego zawsze jest w stanie opa nowa swoje emocje, choby nawet w ostatnim momencie .

Powcigliwo obok dumy Cwietajewa uwaaa za jedn z najbardziej typo

wych cech Polek. W licie do Wodzimierza Rozanowa tak pisaa o swojej matce:

, , , , (), , 11. Wiele z tych cech zoy o si na literacki wizerunek Maryny Mniszech, imienniczki poetki i kolejnej Polki, ktra w jej twrczoci zaja wane m iejsce12. Historia, zwaszcza rosyjska, nie mwi nic o namitnoci w mioci Mniszchwny do Dymitra I Iwanowicza13, lecz uwypukla w jej charakterze przede wszystkim pyszakowato, skryto, wyra chowanie i dz wadzy. Tak te bya postrzegana w klasyce literackiej, poczyna jc od tragedii Aleksandra Puszkina Borys Godunow. Pozytywne cechy zauway w niej jedynie Wilhelm Kuchelbecker w dramacie Prokofij Lapunow. Cwietajewa nie oceniaa jej roli politycznej, lecz skupia si na wtku miosnym. Nurtowaa j tajemnica zwizku uczuciowego wojewodzianki sandomierskiej z Samozwacem I czyli to, o czym milczy historia. Poetka syna z niestereotypowych odniesie do powszechnie znanych zdarze i wtkw klasyki literackiej. Dociekajc prawdy, weryfikowaa obiegowe opinie. Interesoway j w szczeglnoci dramatyczne losy, trudne relacje oraz tragiczna mio. Warto podkreli, e Cwietajewa zawsze staraa si dojrze pozytywy w tym, co budzio kontrowersje i nie byo akcepto

wane. , :

, [...] 14 - pisze Anna Saakianc. Jurij Iwask z kolei dodaje, e Cwietajewa dya do tego, by znale w swoich bohaterach co szlachetnego

i dobrego, bo sama bya taka i wychowywano j w duchu szlachetnoci zachodniorycerskiej:

. Ÿ , -, . - , 11 . , op. cit., s. 30 .

12 Na temat tej postaci traktuje mj artyku: Marina Cwietajewa Marynie Mniszchwnie, [w:] Polsko-wschodniosowiaskie stosunki kulturowe, Krakw 2008 .

13 Andrzej Andrusiewicz przedstawia dowody na to, e uwaany za pierwszego Samozwaca Dymitr by prawdziwym synem Iwana Gronego i nazywa go carem Dymitrem I Iwanowiczem .

Zob. idem, Dymitr Samozwaniec i Maryna Mniszech, Warszawa 2009 .

14 . , ' ' , [w:] . , ...,s. 9 .

142 Halina Mazurek [...]. , , .15 W pierwszym wierszu o Mniszchwnie (Maryna) z roku 1916 daa upust swoim emocjom, wspczujc nieszczliwej parze i bogosawic j na wieczny

odpoczynek:

   

! ! , , , , .

16 Cwietajewa przedstawia w charakterystycznej skrtowej formie losy Dymitra i Maryny, podkrelajc, e z radoci sawi imi bohaterki, ktr nazwaa so cem pord gwiazd. Chtnie te przyznawaa, e: / . W przeciwiestwie do konwencjonalnego postrzegania Mniszchwny okrelia j jako carow i gwiazd Samozwaca, ktrego obwinia za wszystkie nieszczcia. W okresie, kiedy pisaa pierwszy wiersz o wojewodziance, bya zafascynowana jej losami. Seweryn Pollak pisa: W mniemaniu Cwietajewej samo ju jej imi i polskie pochodzenie babki spokrewniao j z Maryn Mniszech

- z jej dz ycia, dz wadzy i z jej fatalnym kocem17. W wierszu czytamy:

/ - - . Wiele byo w tym prawdy. ycie Cwietajewej nie byo atwe, mier znaczya jego etapy. Najpierw przedwczesny zgon matki, potem ojca, brata ma, do ktrego bya bardzo przy wizana. Dalej wojna i rewolucja, rozka z mem, mier w przytuku niespena trzyletniej crki Iriny, kolejne zgony krewnych i przyjaci, samotno na emigra cji, bieda, druga wojna, uwizienie crki Ariadny i ma, ndza egzystencji w Jeabudze. A przecie take Maryna Mniszech skazana bya na emigracj bez moli 15 . , , [w:] . , . , .

. , Paris 1971, s. 18 .

16 . , ..., op. cit., s. 57-59 .

17 Zob. Wstp S. Pollaka do: M. Cwietajewa, Poezje, Warszawa 1968, s. 17 .

Wizerunek Polki w twrczoci M ariny Cwietajewej woci powrotu do ojczyzny. Po kilkunastu miesicach szczliwego ycia u boku Dymitra I nadeszy tragiczne wypadki: straszna mier ma, pobyt Maryny i jej ojca w wizieniu, nieudany zwizek z Samozwacem II, ktremu urodzia syna, co spotgowao jej przeladowanie przez waciwych nastpcw ruskiego tronu .

Potem kolejny tragiczny w skutkach zwizek z atamanem Iwanem Zarudzkim dcym usilnie do osadzenia na tronie jej synka. W kocu wbicie na pal atamana, powieszenie czteroletniego dziecka Maryny i jej mier w tajemniczych okoliczno ciach w wizieniu w Koomnie .

We wszystkich niemal utworach o Polkach Cwietajewa podkrelaa konse kwentnie swoje podobiestwo do nich. Ju w wierszu Babci pisaa: ! / - ?.... Uzasadnione dziedzictwo zmienia si w pierwszym utworze o Mniszchwnie w podkrelenie zbienoci charakterologicznych z obc osob. W portrecie polskiej panny na

pierwszy plan znw wysuwa si duma, ktr autorka przypisuje te i sobie:

, , !

.

Dalej poetka eksponuje swoj buntowniczo i przekor, wystpujc przeciw ko powszechnym sdom o wojewodziance sandomierskiej, sawic jej ze pik no i chd - ju nie powcigliwo, lecz wanie chd. Elena Janchuk przychyla si do pogldu Anny Saakianc, e Cwietajewa zawsze negowaa puste pikno i fatalistyczne eskie jestestwo 18. Rzeczywicie, wypowiadaa si tak w swoich dziennikach i wspomnieniach, a np. w wierszu Psyche ( - 1920) skonfron towaa to puste pikno w Natalii Gonczarowej z bogactwem duchowym jej ma, Aleksandra Puszkina. Zawsze akceptowaa tylko takie pikno, za ktrym skrywaa si gboka tre i powicenie si dla drugiej osoby. Bya rozczarowana, e np .

niezwyka uroda de Lauzuna unieszczliwia tylko kolejne kobiety i nie wie go na stae z jedn wybrank. Nigdy jednak nie posuwaa si do oskarania swoich bohaterw. Innego zdania jest Elena Janchuk, ktra przy okazji omawiania czterowierszowego cyklu Cwietajewej Maryna podkrela ujemny stosunek poetki do Mniszchwny. Cykl powicia pisarka swojej imienniczce w maju 1921 r., w mie sicu mierci Samozwaca. Chciaa w tych wierszach, jak to czynia w przypadku kadej reinterpretowanej historii, moc swojej poetyckiej wyobrani dopisa to,

18 E. Janchuk, op. cit., s. 72-73.144 Halina Mazurek

co stanowio zagadk i tajemnic. Stworzya zatem domniemany portret psycholo giczny Mniszchwny, opierajc si na wasnych odczuciach i przeyciach. W ka dym zwizku, take mczyzny i kobiety, cenia przede wszystkim sfer ducho

w, wzajemne powicenie si i oddanie. Mwi wic w pierwszym liryku:

   

Jest to jakby gos samej Mniszchwny i jednoczenie nakadajcy si na gos Cwietajewej, ktra wyobrazia sobie swoj imienniczk jako kochajc i oddan on. W kocu liryku Maryna nawet osania Dymitra wasnym ciaem przed onierzami Wasilija Szujskiego. Trzeci wiersz cyklu przedstawia te wyobraon scen, w ktrej maonka okazuje ulego Samozwacowi, podporzdkowuje si jego woli, a w godzinie jego mierci wyskakuje za nim przez okno .

Losy tej historycznej pary stay si dla autorki pretekstem do przedstawienia ideau mioci i ofiarnoci. O czym takim sama marzya i podobne relacje chciaa widzie midzy Dymitrem i jego wybrank. Niespotykana do tej pory w literaturze rosyjskiej wizja synnej Polki moga nieco zagodzi stereotypy na jej temat, a przynajmniej zasugerowa, e w maestwie Dymitra I nie.bya wykluczo na prawdziwa mio, przyja, czuo. Zawiadcz o tym strofy ostatniego

wiersza cyklu:

   

Dalej wysuwa si na plan pierwszy niemiao polskiej panny, zaskoczonej szczodroci narzeczonego obdarowujcego j kosztownociami. W obrazie boha

terki cyklu zaskakuje poczenie dumy ze skromnoci i niemiaoci. Ale Cwietajewa pisaa w tym czasie (1921) w jednym z wierszy:

- , , , .

! - .

! - .

- - .20 Mwia tak o sobie i czstk takiej siebie zostawia w kreacji Mniszchwny .

I jeli w drugim wierszu omawianego cyklu wyrzucaa jej, e nie urodzia Dymi trowi syna, nie osonia go swoim ciaem, nie otara krwi i potu z czoa zapewne miaa te na myli jakie swoje zaniedbania wobec yciowego partnera .

Liryk brzmi jak lament i zosta w nim wyraony al z powodu niedopenienia obowizkw ony w najtrudniejszych chwilach ycia maonka. Na przeszkodzie stoi zawsze egoizm i strach o wasne ycie. Nie ma tu jednak oskarenia i potpienia

- jak sdz badacze poezji Cwietajewej - lecz rne stany emocjonalne poetki, czasem bardzo kracowe, co generuje sprzeczne opinie. Ale taka bya autorka utworw o pannie z Sambora: buntownicza, ywioowa, dumna i jednoczenie niemiaa, ktre to stany przelewaa zawsze na swoje bohaterki, take Polki .

W jedenacie lat po napisaniu cyklu poetka potwierdzia, e przedstawiajc wizerunek ony trzech Samozwacw: , , : - .

: -21. Zmienno i wahania w postawie bohaterki m o na umotywowa nagym wyrwaniem z domu, wyjazdem z rodzinnych stron, dezorientacj z powodu uczestnictwa w politycznej grze, ktrej jako moda dziew czyna nie moga zrozumie do koca. Cwietajewa te przeywaa cikie chwile i te bya oszoomiona przemianami dziejowymi w swoim kraju, co odcisno pitno na jej postawie, charakterze, na jej twrczoci i wpyno na humanitarne podejcie do Maryny Mniszchwny .

Tworzc postacie Polek, Cwietajewa kierowaa si w gwnej mierze takimi samymi kryteriami, jak przy pozostaych bohaterkach swoich lirykw - prawie 20 Ibidem, s. 166 .

21 Zob. komentarz A. Saakianc [w:] . , ..., s. 478 .

146 Halina Mazurek zawsze cierpicych z powodu niespenionej mioci, pragncych gbokich przey duchowych i ofiarnoci partnera, kontrowersyjnych, buntowniczych, nietuzinko wych i tajemniczych. Psychologiczny wizerunek Polki uzupenia duma, wynio so, powaga, chd i sia charakteru. Poetka przewanie wybieraa postacie zna ne z historii i klasyki literackiej, aby poprzez poetyck reinterpretacj ich losw dociec prawdy, zwrci uwag na to, co celowo byo przez innych pomijane i przemilczane .

   

. , . . , , , , , , , . , .

.

, , . . , .

   

C vetaeva was always intrugued with her Polish roots. She had no chance o f meeting her m others m oher so she used her poetic imagination to create her grandmothers portrait in her poetry .

Personal characteristics such as: extraordinary beauty, pride, self-restraint rebellious facial expression or secret o f life are fund in Polish female characters in Her works (e.g. princess Izabela Czartoryska, Marina Mnishek) .

M nishek is the m ost complex and controversial personality. Out o f contrariness so typical of Cvetaeva, while creating the M nisheks image the poetess focused on positive characteristics and opposed stereotypes connected with this character, which always characterised artistic expression o f the poetess. Another feature o f her poetry was identification with her female characters and creation

 >>  - .


:

" ." ...

1 3 2 4 3 5 4 6 5 7 6 8 7 924 8 1027 9 1132 10 1235 11 4141 12 4343 13 4445 14 ...

. . Ian Gillan, . Ritchie Blackmore ? R...

( . . )* , " "...

: , ., , 1992 ( .. .. , .. ) I. (1) 1, ...

: 30 2014. . .PRIVATE LABEL 30 4 2014, Warszawa, Polska 12:30 13:00 13:30 14:00 15:00 15:0018...

http://info-space.ucoz.net/ " " ! " " , . , ...

: . . - , , ...

821.111 84(4)-44 34 Edward Rutherfurd THE PRINCES OF IRELAND Copyright 2004 by Edward Rutherfurd All rights reserved . , ...







 
<<     |    
2018 www.new.pdfm.ru - -

, .
, , , , 1-2 .